İngilis əlifbası yalnız ilk dərslərdə deyil, sonralar da lazım olur. Telefonda adınızı deyəndə, e-poçt ünvanını dəqiqləşdirəndə, tanımadığınız sözün necə yazıldığını soruşanda və ya ucadan oxunan kodu anlamağa çalışanda ondan istifadə edirsiniz. Belə hallarda sözün mənasını bilmək kifayət etmir: ayrı-ayrı hərfləri tanımaq və düzgün ardıcıllıqla adlandırmaq lazımdır.
Əlifbanı öyrənmək tanış ardıcıllığı əzbər deməkdən daha çoxunu tələb edir. Hər hərfin yazılı formasını adı ilə əlaqələndirməli və bu adın nə üçün sözdə eşitdiyiniz səslə həmişə uyğun gəlmədiyini başa düşməlisiniz. Bu yazıda həmin fərqlər uyğun nümunələrlə birlikdə izah olunur, bütün hərfləri əhatə edən cədvəl verilir və hərflərdən gündəlik vəziyyətlərdə necə istifadə etmək lazım olduğu göstərilir.
İngilis əlifbasında neçə hərf var?
Müasir ingilis əlifbasında 26 hərf var. O, latın qrafikasından istifadə edir, A hərfi ilə başlayır və Z hərfi ilə bitir. Hər hərfin böyük və kiçik forması var: A–a, B–b, C–c. Bunlar ayrı hərflər deyil, eyni hərfin iki formasıdır. Buna görə əlifbada 52 hərf olduğunu demirik. Azərbaycan əlifbası da latın qrafikasına əsaslansa da, hərflərin tərkibi və bəzi böyük-kiçik hərf uyğunluqları fərqlənir.
Böyük hərflərə baş hərflər də deyilir. Onlara cümlələrin əvvəlində və xüsusi adlarda rast gəlirsiniz, adi sözlərdəki hərflərin əksəriyyəti isə kiçik yazılır. Hər iki formanı birlikdə öyrənin: başlıqda böyük R hərfini tanımaq başqa şriftlə yazılmış kiçik r hərfini də dərhal tanıyacağınız demək deyil.
İngilis dilində mətn soldan sağa yazılır və oxunur. Əlifba sırası lüğətlərdə, göstəricilərdə və əlifbaya görə sıralanmış siyahılarda vacibdir, amma sözün necə tələffüz olunduğunu göstərmir. Həm ardıcıllığı, həm də ayrı-ayrı hərfləri elə öyrənməyə çalışın ki, hər dəfə bir hərfi tanımaq üçün yenidən A hərfindən başlamağa ehtiyac qalmasın.
Hərf, onun adı və nitq səsi fərqli anlayışlardır
Hərf yazılı işarədir. Onun adı həmin hərfi ayrıca adlandırarkən dediyimizdir. Nitq səsi isə danışarkən tələffüz etdiyimiz və eşitdiyimiz səsdir. Bu üç anlayışı ayırmaq yeni başlayanların ən çox etdiyi səhvlərdən birinin qarşısını alır: onlar bəzən sözü oxumaq üçün hərflərin adlarını birləşdirməyə çalışırlar.
Məsələn, B hərfinin adı /biː/ kimi tələffüz olunur. Amma book sözünün əvvəlində bu hərf /b/ səsini bildirir, bütöv /biː/ hecası kimi deyilmir. A hərfinin adı /eɪ/ şəklindədir, lakin cat sözündə o, /æ/ səsini bildirir. C–A–T deyə hərfləri bir-bir sadalamaq sözün necə yazıldığını, /kæt/ demək isə necə tələffüz olunduğunu çatdırır.
Yazı ilə danışıq arasındakı əlaqə həmişə «bir hərf — bir səs» şəklində olmur. ship sözündəki sh hərfləri birlikdə /ʃ/ səsini bildirir. name sözünün sonundakı e isə ayrıca səslənmir. Bunlar tədricən öyrənilən oxu və yazı qanunauyğunluqlarıdır. Əlifbanı öyrənməzdən əvvəl onların hamısını mənimsəmək lazım deyil, amma hərf adlarının hər söz üçün tələffüz bələdçisi olduğunu da düşünməyin.
Həmçinin oxuyun: Yeni başlayanlar üçün ingilis dilində oxu qaydaları: səslər, hərf birləşmələri və nümunələr
İngilis əlifbası: bütün hərflər və tələffüz cədvəli
Aşağıdakı cədvəlin orta sütununda hər hərfin adı fonetik transkripsiya ilə verilir. Burada hərfin sözlərdə ifadə edə biləcəyi bütün səslər sadalanmır. Nümunə kimi verilən söz hərfi söz daxilində tanımağa kömək edir; həmin hərfin bu sözdə öz adı kimi tələffüz olunduğunu göstərmir.
Cədvəldə Britaniya lüğətlərində geniş istifadə edilən tələffüz formaları, həmçinin O, R və Z üçün yayılmış Amerika variantları göstərilir. Tələffüz aksentdən asılı olaraq dəyişə bilər. Buna görə bunlar mümkün olan bütün variantların siyahısı deyil, öyrənmək üçün faydalı nümunələrdir. Cədvəldə «Br.» Britaniya, «ABŞ» isə Amerika variantını bildirir.
| Hərf | Adı (IPA) | Nümunə |
|---|---|---|
| A a | /eɪ/ | apple |
| B b | /biː/ | book |
| C c | /siː/ | cat |
| D d | /diː/ | dog |
| E e | /iː/ | egg |
| F f | /ef/ | fish |
| G g | /dʒiː/ | green |
| H h | /eɪtʃ/ | house |
| I i | /aɪ/ | island |
| J j | /dʒeɪ/ | juice |
| K k | /keɪ/ | key |
| L l | /el/ | lamp |
| M m | /em/ | milk |
| N n | /en/ | name |
| O o | Br. /əʊ/; ABŞ /oʊ/ | orange |
| P p | /piː/ | pen |
| Q q | /kjuː/ | question |
| R r | Br. /ɑː/; ABŞ /ɑːr/ | red |
| S s | /es/ | sun |
| T t | /tiː/ | time |
| U u | /juː/ | umbrella |
| V v | /viː/ | visit |
| W w | /ˈdʌb.əl.juː/ | water |
| X x | /eks/ | X-ray |
| Y y | /waɪ/ | yes |
| Z z | Br. /zed/; ABŞ /ziː/ | zoo |
Cədvəldən iki istiqamətdə istifadə edin. Əvvəl hərfə baxıb adını deyin, sonra səs yazısında hərfin adını eşidib onun yazılı formasını tapın. Bu tapşırıqlar bacarığın müxtəlif tərəflərini yoxlayır. Çap olunmuş cədvəl tələffüzün bütün incəliklərini göstərə bilməz. Buna görə dediyinizi etibarlı səs yazıları ilə, məsələn, Cambridge lüğətindəki Britaniya və Amerika tələffüz nümunələri ilə müqayisə edin.
Tələffüz işarələrini necə başa düşmək olar?
Fonetik transkripsiya adi yazılışı deyil, tələffüzü göstərir. Çəp xətlər arasındakı işarələr, məsələn, /biː/, hərfin adının necə deyildiyini bildirir. Cədvəldən istifadə etmək üçün əvvəlcə bütün Beynəlxalq Fonetik Əlifbanı, yəni IPA sistemini əzbərləməyə ehtiyac yoxdur. Hərf adlarında təkrarlanan bir neçə işarədən başlayın və onları səs yazıları ilə əlaqələndirin.
/iː/ işarəsi B, C, D və bir neçə başqa hərfin adında işlənir. Bu transkripsiya sistemində ː işarəsi səsin uzunluğunu göstərir. /eɪ/ tələffüz edilərkən sait bir hecanın daxilində bir mövqedən digərinə keçir; bu, ayrı-ayrılıqda deyilən iki sait heca deyil. ˈ işarəsi W hərfinin adında ilk hecadan əvvəl gəlir və əsas vurğunun yerini göstərir.
Tələffüzü Azərbaycan hərfləri ilə təxmini yazmaq başlanğıcda yadda saxlamağa kömək edə bilər, amma belə yazı dəqiq fonetik transkripsiya deyil. Hər iki dil latın qrafikasından istifadə etsə də, səslər tam üst-üstə düşmür və tanış oxu vərdişləri sizi başqa tələffüzə yönəldə bilər. Belə yaddaş köməkçilərindən istifadə edirsinizsə, onları səs yazısı ilə birlikdə işlədin, dinləmənin əvəzinə qoymayın. IPA işarələrinin öz səs dəyərləri olduğunu da unutmayın: I hərfinin adı /aɪ/ kimi deyilir, IPA sistemindəki /i/ isə həmin hərfin adını deyil, sait səsi bildirir.
Sait hərflər, samit hərflər və Y hərfinin xüsusi rolu
Ənənəvi bölgüyə görə beş sait hərf var: A, E, I, O, U. Digər 21 hərf adətən samit hərflər qrupuna aid edilir. Lakin bu bölgü hərflərin sözlərdə necə işlədiyini tam izah etmir. Xüsusən Y həm samit səsi, həm də sait səsi bildirə bilər.
yes sözünün əvvəlindəki y hərfi /j/ samitini bildirir. my sözündə o, /aɪ/ saitini, happy sözünün sonunda isə dil öyrənənlər üçün lüğətlərdə çox vaxt /i/ kimi göstərilən sait səsi bildirir. Hərfin öz adı yenə /waɪ/ olaraq qalır. Onun rolu sözdən asılı olaraq dəyişir; bu, əlifbəyə yeni hərf əlavə olunması demək deyil.
«Sait» və «samit» sözləri nitq səslərinin qruplarını bildirmək üçün də işlənir. Saitlər adətən samitlərə xas maneə olmadan yaranır; samitləri tələffüz edərkən isə nitq orqanlarının müəyyən hissəsində hava yolu daralır və ya bağlanır. İngilis dilində sait səslərin sayı sait hərflərin sayından çoxdur. Hələlik əsas məqam budur: hərfləri saymaqla səsləri saymaq fərqli işlərdir.
Britaniya və Amerika ingiliscəsinin əlifbaları fərqlidirmi?
Xeyr, hər ikisində eyni 26 hərf eyni ardıcıllıqla işlənir. Hərfin adındakı fərq nə əlifbanı, nə də hərfləri bir-bir deyilən sözün yazılışını dəyişir. Gündəlik həyatda ən aydın nümunə Z hərfidir: Britaniya ingiliscəsində adətən zed /zed/, Amerika ingiliscəsində isə zee /ziː/ deyilir. Hər ikisi əlifbanın eyni son hərfinin adıdır. Səs yazılarını Cambridge lüğətinin Z hərfinə aid səhifəsində müqayisə edə bilərsiniz.
Cədvəldə O və R hərflərinin tələffüz fərqləri də göstərilib. Adları deməyi öyrənərkən bir tələffüz nümunəsinə əsaslanmaq, dinləyərkən isə digər geniş yayılmış variantlarla da tanış olmaq faydalıdır. Regional variantlar da eşidə bilərsiniz: məsələn, haitch adı H hərfi üçün işlənir; cədvəldə isə dərslərdə geniş öyrədilən aitch /eɪtʃ/ variantı verilib. Tanımadığınız variantı eşidəndə danışanın başqa hərf dediyini düşünmək əvəzinə, nə deyildiyini dəqiqləşdirin.
İngilis dilində hansı hərfləri qarışdırmaq asandır?
Bəzi hərf adları yalnız bir səslə fərqlənir. Məsələn, B /biː/ və P /piː/ adlarında sait eynidir, buna görə fərq adın əvvəlində eşidilir. Digər cütlər eyni səslə başlayır, amma saitləri fərqlənir: G /dʒiː/ və J /dʒeɪ/. Çətinlik çəkdiyiniz cütü əvvəl birlikdə məşq edin, sonra onu başqa hərflərlə qarışdırın. Beləcə, növbəti cavabı təxmin etmək əvəzinə, həqiqətən eşitdiyiniz hərfi tanımağı öyrənəcəksiniz.
E /iː/ və I /aɪ/ adlarına xüsusi diqqət yetirin. Azərbaycan əlifbasında da latın hərfləri işlənir, lakin tanış yazılı forma ingilis dilində başqa cür adlana bilər. Böyük-kiçik hərf uyğunluğuna da fikir verin: ingilis dilində I–i bir hərfin iki formasıdır, Azərbaycan dilində isə I–ı və İ–i ayrı cütlərdir. Eynilə, V /viː/ və W /ˈdʌb.əl.juː/ adları bir-birindən xeyli fərqlənən ayrı hərflərdir; W hərfinin adı double-u şəklindədir.
Yazılışdakı oxşarlığa görə qarışdırmaq ayrıca məsələdir. Kiçik b və d, yaxud p və q hərflərini başlanğıcda fərqləndirmək çətin ola bilər. Bəzi şriftlərdə böyük I, kiçik l və 1 rəqəmi də oxşar görünür. Onları aydın çap olunmuş mətndə müqayisə edin və ayrı-ayrılıqda yazmağı məşq edin. Koddakı işarə aydın deyilsə, onun böyük hərf, kiçik hərf, yoxsa rəqəm olduğunu soruşun.
Böyük hərflər nə vaxt işlənir?
Böyük hərflərdən düzgün istifadə etmək əlifbanı öyrənməyin bir hissəsidir və tələffüzü dəyişmir. A və a formalarının adı eynidir, amma yazıda hansı formanı seçdiyiniz əhəmiyyət daşıya bilər. Cümləni böyük hərflə başlayın, insan adlarını, ölkə və dil adlarını, həftənin günlərini və ayların adlarını böyük hərflə yazın.
I əvəzliyi ingilis dilinin standart yazı qaydalarına görə həmişə, hətta cümlənin ortasında da böyük hərflə yazılır. I study English on Monday. cümləsində böyük hərflərin üç ayrı səbəbi var: I əvəzlikdir, English dilin adıdır, Monday isə həftənin günüdür. Bu qaydalar Azərbaycan dilindəkindən fərqlənir: azərbaycanca «mən» əvəzliyi, dil, həftə günü və ay adları cümlənin əvvəlində olmadıqda adətən kiçik hərflə yazılır.
Ümumi isimlər vacib bir şeyi bildirdiyinə görə avtomatik olaraq böyük hərflə yazılmır. I have a book. cümləsində book sözü kiçik hərflə qalır. Əvvəlcə gündəlik qaydaları öyrənin; başlıqlarda, loqolarda və bəzi ixtisarlarda böyük hərfin xüsusi işlənməsini onlarla qarşılaşdıqca mənimsəyə bilərsiniz.
Həmçinin oxuyun: Yeni başlayanlar üçün ingilis dili qrammatikası: əsas qaydalar və nümunələr
Adınızı və başqa məlumatları necə hərfbəhərf demək olar?
Sözü hərfbəhərf demək onun hərflərini ayrı-ayrılıqda və sıra ilə adlandırmaq deməkdir. Bu, bütöv sözü daha ucadan və ya daha yavaş təkrarlamaqla eyni deyil. Kimsə Could you spell that, please? deyə soruşursa, yazılışı dəqiqləşdirmək istəyir. Hərflərin adlarını aralarında kiçik fasilə saxlamaqla deyə bilərsiniz.
Lisa adı üçün L–I–S–A deyin: /el/ – /aɪ/ – /es/ – /eɪ/. Beləliklə, dinləyiciyə adın necə tələffüz olunduğunu deyil, hansı hərfləri yazmalı olduğunu bildirirsiniz. Bir hərf eşidilməyibsə, Could you repeat that letter? ifadəsi ilə onun təkrarını istəmək olar. Dinləyici də düzgün eşitdiyini yoxlamaq üçün ardıcıllığı sizə təkrar deyə bilər.
E-poçt ünvanlarında durğu işarələri də vacibdir. @ işarəsi at, ünvandakı nöqtə isə dot kimi oxunur. Bu işarələr əlifbanın əlavə hərfləri deyil. Ünvanda defis və ya alt xətt varsa, onları da aydın şəkildə adlandırmaq lazımdır. Hamıya açıq məşqdə şəxsi məlumatlarınızı paylaşmaq əvəzinə, uydurma ünvanı hərfbəhərf deyin. Dinləmə bacarığınızı tapşırıqla məşq etmək üçün British Council-ın adların hərflərini bir-bir deməyə aid çalışmasından istifadə edə bilərsiniz.
Əlifbanı praktikada istifadə edə biləcək şəkildə necə öyrənmək olar?
Diqqətlə məşq edə biləcəyiniz kiçik hərf qrupundan başlayın. Hər hərfin böyük və kiçik formasına baxın, adını dinləyin və özünüz deyin. Sonra tələffüz sütununu örtüb hərfi adlandırmağa çalışın. Yadınıza düşmürsə, yoxlayın və bir qədər sonra yenidən cəhd edin. Məqsəd sadəcə transkripsiyanı dönə-dönə oxumaq deyil, hərfin forması ilə adı arasında əlaqə yaratmaqdır.
Bir qrup sizə tanış gəldikdə hərflərin sırasını dəyişin. Əlifba mahnısı və ya əzbərlədiyiniz ardıcıllıq növbəti hərfi xatırlamağa kömək edə bilər, amma real ad və ünvanlarda hərflər əlifba sırası ilə gəlmir. Birindən bir neçə hərf deməsini xahiş edin və ya fasilələri olan səs yazısından istifadə edin, eşitdiklərinizi yazıb cavabla müqayisə edin. Hər dəfə bütün əlifbanı yenidən başlamaq əvəzinə, səhvə səbəb olan konkret cütə diqqət yetirin.
Sonra qısa söz və adlarla iki ayrı tapşırıq yerinə yetirin. Əvvəl səs yazısından sonra bütöv sözü deyin, daha sonra hərf adlarından istifadə edərək onu hərfbəhərf söyləyin. Bu tapşırıqları ayırmaq tələffüzlə yazılışın əlaqəsini başa düşməyi asanlaşdırır. Əlifbanı məşq etməklə yanaşı, bir neçə yeni söz də öyrənə bilərsiniz; hər hərfi asanlıqla deyə biləcəyiniz vaxta qədər bütün söz öyrənmə işini təxirə salmağa ehtiyac yoxdur.
Sonrakı məşğələlərdə çətin hərflərə yenidən qayıdın. Özünüzü belə yoxlaya bilərsiniz: onları qarışıq sıra ilə tanıyırsınızmı, böyük və kiçik formaları uyğunlaşdıra bilirsinizmi, eşitdiyiniz hərfləri yaza və tanış adı cədvələ baxmadan hərfbəhərf deyə bilirsinizmi? Bütün bunları sürətlə etmək məcburi deyil. Aydın və düzgün ünsiyyət əlifbanı sürətlə sadalamaqdan daha vacibdir.
Həmçinin oxuyun: Tələffüz və dinləyib-anlama: audio, fonetik transkripsiya və beş dəqiqəlik məşq
Öyrəndiklərinizi yoxlayın
Bu qısa tapşırıqlar yuxarıda izah olunan fərqləri necə başa düşdüyünüzü yoxlayır. İzahları açmazdan əvvəl özünüz cavab verməyə çalışın. Səhv etsəniz, uyğun bölməyə qayıdın və çətinliyin hərfin forması, hərfin adı, yoxsa sözdəki səslə bağlı olduğunu müəyyən edin.
- Müasir ingilis əlifbasında neçə hərf var? Böyük və kiçik formalar ayrı hesablanırmı?
- Hansı hərfin adı /aɪ/ kimi deyilir: E, yoxsa I?
- G və J hərflərinin adları arasında hansı fərq var?
- pen sözünü hərflərin adlarından istifadə etməklə ucadan hərfbəhərf deyin. Bu, bütöv sözün tələffüzü ilə eynidirmi?
- Niyə ship sözündə dörd hərf var, amma adi tələffüzündə üç nitq səsi eşidilir?
- y hərfi yes və my sözlərində sait səsi, yoxsa samit səsi bildirir?
- Böyük hərflərin işlənməsini düzəldin: i study english on monday.
Cavablar və izahlar
- 26 hərf var. Böyük və kiçik hərflər eyni hərflərin formalarıdır, buna görə ayrıca hesablanmır.
- I hərfinin adı /aɪ/, E hərfinin adı isə /iː/ kimi deyilir. Müxtəlif yazı sistemlərində oxşar görünən işarələrin adları mütləq eyni olmur.
- G hərfinin adı /dʒiː/, J hərfinin adı isə /dʒeɪ/ kimi tələffüz olunur. Eyni səslə başlayırlar, amma sait səsləri fərqlidir.
- P–E–N: /piː/ – /iː/ – /en/. Bütöv söz /pen/ kimi tələffüz edilir. Hərfləri adlandırmaq bütöv sözün tələffüzünü deyil, yazılışını göstərir.
- sh bir səsi — /ʃ/ səsini bildirir. Digər iki səs /ɪ/ və /p/ səsləridir.
- yes sözündə /j/ samitini, my sözündə isə /aɪ/ saitini bildirir. Hər iki halda hərfin öz adı /waɪ/ kimi deyilir.
- I study English on Monday. Burada əvəzlik, dilin adı və həftə gününün adı böyük hərflə yazılır.
Əlifbadan sonra nə öyrənmək lazımdır?
Hərfləri tanıyıb adlandıra bildikdən sonra geniş yayılmış oxu qaydalarına, faydalı sözlərə və qısa cümlələrə keçin. Sözün mənasını öyrənin, onu bütöv şəkildə dinləyin və yazılışının eşitdiyinizlə necə əlaqəli olduğuna diqqət yetirin. Əlifba yazılı formanı təsvir etməyə kömək edir, oxu məşqi isə hərflərin birlikdə necə işlədiyini öyrədir.
LuvStudy-nin söz öyrənmə tapşırıqları ilə ingilis sözlərini mənaları ilə əlaqələndirə, sözlərin səs yazılarını dinləyə və təlim tapşırıqlarında düzgün yazılışı məşq edə bilərsiniz. Bunlar söz ehtiyatını artırmaq üçün çalışmalardır, ayrıca əlifba kursu və ya şifahi tələffüzünüzü avtomatik qiymətləndirən vasitə deyil. Əlifba cədvəlini məlumat mənbəyi kimi saxlayın və hər hansı hərfin adını yoxlamaq lazım gələndə ona qayıdın.
