Yeni başlayanlar üçün ingilis dili qrammatikası: əsas qaydalar və nümunələr

Bir insanı, hərəkəti və əşyanı bildirən sözləri bilsəniz də, onları necə birləşdirəcəyinizə əmin olmaya bilərsiniz. İngilis dilinin qrammatikası bu əlaqələri izah edir: kim nə edir, hərəkət müntəzəm baş verir, yoxsa indi davam edir, hansı əşyanı nəzərdə tutursunuz, məlumat verirsiniz, yoxsa sual soruşursunuz? Qrammatikanın gündəlik istifadədə məqsədi fikrinizi aydın çatdırmaqdır.

Yeni başlayanlar üçün çətinlik çox vaxt bir mürəkkəb qaydada deyil, eyni cümlədə bir neçə kiçik seçim etməkdə olur. is lazımdır, yoxsa does? Feilə -s əlavə olunmalıdır? İsmin qarşısında a işlənməlidir, yoxsa the? Sistemi məntiqli ardıcıllıqla öyrənmək bu seçimlərin səbəbini anlamağı asanlaşdırır.

Bu bələdçi həmin təməli addım-addım qurmağa kömək edir. Burada özünüzü təqdim etmək, gündəlik hadisələrdən danışmaq, məlumat almaq və sadə fikirləri birləşdirmək üçün lazım olan əsas ingilis dili qrammatikası izah olunur. Məqsəd bütün istisnaları sadalamaq deyil. Hər bölmədə bir quruluş açıqlanır və izahın yanında nümunələr verilir. Beləliklə, həm cümlənin necə qurulduğunu, həm də müəyyən formanın niyə işlədildiyini görə bilərsiniz.

İngilis dilində cümlənin quruluşundan başlayın

Adi nəqli cümlədə mübtəda, bir qayda olaraq, feildən əvvəl gəlir. Mübtəda cümlənin kim və ya nə haqqında olduğunu göstərir, feil isə hərəkət və ya hal bildirir. Hərəkət kiməsə və ya nəyəsə yönəlirsə, bunu bildirən tamamlıq adətən feildən sonra gəlir. Maya reads a message. — «Maya bir mesaj oxuyur» cümləsində Maya mübtəda, reads feil, a message isə tamamlıqdır.

Bu söz sırası mənanın çatdırılmasında iştirak edir. The dog follows the boy. — «İt oğlanın arxasınca gedir» cümləsində arxasınca gedən itdir; iki ismin yerini dəyişsəniz, kimin kimin arxasınca getdiyi də dəyişər. Azərbaycan dilində tamamlıq çox vaxt feildən əvvəl gəlir, sözlərin vəzifəsini hal şəkilçiləri də göstərir. Buna görə Azərbaycan dilində təbii səslənən söz sırasını həmişə ingilis dilinə olduğu kimi köçürmək olmaz. Əvvəlcə mübtəda ilə feili müəyyənləşdirin, sonra fikri tamamlamaq üçün lazım olan məlumatı əlavə edin.

Hər cümləyə tamamlıq lazım deyil. The baby sleeps. — «Körpə yatır» tam cümlədir. The baby is tired. — «Körpə yorğundur» cümləsində isə is mübtədanı onun halını bildirən sözlə bağlayır. Adi tam nəqli cümlələrdə mübtəda, bir qayda olaraq, açıq ifadə edilməlidir: It is cold. — «Hava soyuqdur» cümləsində konkret bir əşyanı bildirməsə də, it işlənir. Əmr cümlələri geniş yayılmış istisnadır: Open the window. — «Pəncərəni aç» cümləsi dinləyiciyə yönəlir, amma you əvəzliyi açıq deyilmir.

Əvəzliklər: hərəkəti kim edir və hərəkət kimə yönəlir?

Əvəzliklər hər dəfə adı təkrarlamadan insanlara və əşyalara istinad etməyə imkan verir. Onların forması cümlədəki vəzifəsinə görə dəyişə bilər. Mübtəda forması mübtəda yerində, tamamlıq forması isə bir çox feildən və sözönündən sonra işlənir. She knows me. — «O məni tanıyır» cümləsində she mübtəda, me isə tamamlıqdır. Onları müvafiq olaraq her və I ilə əvəz etsək, cümlənin quruluşu səhv olar. Azərbaycan dilindəki «mən — məni — mənə» fərqi bu vəzifələri anlamağa kömək edir, lakin ingilis formaları Azərbaycan dilinin halları ilə bir-bir tam uyğun gəlmir.

Son sütun söhbətin kiminlə əlaqəli şəxsdən və ya kimə məxsus əşyadan getdiyini göstərir: my friend — «mənim dostum», their house — «onların evi». Bu formalar isimdən əvvəl gəlir. This is my bag. — «Bu mənim çantamdır» cümləsini This bag is mine. — «Bu çanta mənimdir» ilə müqayisə edin: mine müstəqil işlənir. Düzgün forma my bag şəklindədir, the my bag şəklində deyil. Şəxs adı ilə mənsubluğu 's vasitəsilə bildirmək olar: Maya's bag — «Mayanın çantası».

You bir nəfərə də, bir neçə nəfərə də müraciət edə bilər; feilin onunla adi uzlaşması dəyişmir. They bir neçə şəxsi və ya əşyanı bildirə bilər, həmçinin bir şəxs üçün də, məsələn, onun cinsi məlum olmayanda işlənir. Bu halda da they are və they have kimi formalar saxlanılır. Azərbaycan dilində «o» əvəzliyi qadınla kişini fərqləndirmir; ingilis dilində üçüncü şəxsin təkində seçim edərkən bu fərqə diqqət yetirmək lazımdır. Əvəzlikləri yalnız ayrı-ayrı tərcümələr kimi deyil, tam cümlələrin içində öyrənin.

Be feili: am, is və are niyə vacibdir?

be feili mübtədanı kimlik, hal və ya yer haqqında məlumatla bağlayır. İndiki zamanda am forması I ilə, is forması he, she, it və tək isimlə ifadə olunan mübtədalarla, are forması isə you, we, they və cəm isimlə ifadə olunan mübtədalarla işlənir. Seçim feilə ən yaxın sözdən deyil, mübtədadan asılıdır.

My sister is a doctor. — «Bacım həkimdir» cümləsində is şəxsi peşəsi ilə bağlayır. We are tired. — «Biz yorğunuq» cümləsində insanların halı, The keys are on the table. — «Açarlar masanın üstündədir» cümləsində isə əşyaların yeri göstərilir. Azərbaycan dilində bu məna çox vaxt xəbərlik şəkilçiləri ilə verilir, lakin həmin standart ingilis cümlələrində be ayrıca işlənməlidir. Yaş da bu quruluşla ifadə edilir: I am twenty. — «Mənim iyirmi yaşım var».

İnkar cümləsi üçün feildən sonra not qoyun: She is not ready. — «O hazır deyil». Sualda feili mübtədadan əvvələ keçirin: Is she ready? — «O hazırdır?» Bu quruluşa do əlavə etməyin. I'm, isn't və aren't kimi qısaltmalar danışıqda və qeyri-rəsmi yazıda geniş işlənir.

Be hər hərəkətin qarşısına qoyulan universal söz deyil. I work. — «Mən işləyirəm» cümləsində am lazım deyil. I am working. isə başqa, düzgün bir quruluşdur və sonra izah olunacaq. I am work. cümləsində bu iki quruluş səhvən qarışdırılıb.

İsimlər: tək, cəm və birbaşa sayılmayan anlayışlar

Sayılan isim bir-bir saya bildiyimiz ayrıca əşyanı bildirə bilər: bir bilet, iki bilet. Adi cəm şəkilçisi -s olsa da, yazılış qaydaları dəyişir: box–boxes — «qutu — qutular», city–cities — «şəhər — şəhərlər», boy–boys — «oğlan — oğlanlar». child–children — «uşaq — uşaqlar» kimi qaydasız cəm formaları da var. Yalnız cəm düzəltmək üçün apostrof əlavə etməyin.

Sayılmayan isimlər adi mənalarında başqa cür işlənir. Water — «su», information — «məlumat» və furniture — «mebel» sözləri bu mənalarda adətən birbaşa sayılmır. some information — «bir qədər məlumat» deyin; an information düzgün deyil. Miqdarı və ya vahidləri saymaq üçün uyğun sayılan isim əlavə edin: two glasses of water — «iki stəkan su» və ya three pieces of furniture — «üç mebel əşyası».

Bir ismin sayılan olub-olmaması təkcə əşyanın həyatda sayıla bilməsindən deyil, sözün işlənməsindən və mənasından asılıdır. Eyni isim hər iki şəkildə işlənə bilər: chicken toyuq ətini, a chicken isə bir toyuğu bildirə bilər. Öyrənənlər üçün hazırlanmış lüğətdə nəzərdə tutduğunuz mənanı yoxlamaq faydalıdır. İngilis dilindəki qaydanın Azərbaycan dilindəki işlənmə ilə mütləq üst-üstə düşəcəyini düşünməyin.

Some təsdiq cümlələrində çox vaxt dəqiq göstərilməyən miqdarı bildirir: We have some rice. — «Bizdə bir qədər düyü var». Any inkar cümlələrində və neytral suallarda geniş işlənir: We don't have any rice. — «Bizdə heç düyü yoxdur». Bunlar mütləq qaydalar deyil, geniş yayılmış istifadə nümunələridir: təklif bildirən suallarda tez-tez some işlənir, məsələn, Would you like some tea? — «Çay istərdiniz?» Miqdar soruşarkən cəmdə olan sayılan isimlə How many tickets? — «Neçə bilet?», sayılmayan isimlə isə How much water? — «Nə qədər su?» işlədilir.

Artikllər: a, an, the və artiklsiz istifadə

Artikllər dinləyiciyə hansı şəxsi və ya əşyanı nəzərdə tutduğunuzu anlamağa kömək edir. Azərbaycan dilində artikl kateqoriyası yoxdur, buna görə ingilis dilində bu seçimi ayrıca öyrənmək lazımdır. Dinləyiciyə konkret olaraq hansını nəzərdə tutduğunuzu bildirmədən bir qrupdan bir nümayəndəni təqdim edirsinizsə, təkdə olan sayılan isimlə a/an işlədin. Dinləyici nəzərdə tutulan şəxsi və ya əşyanı müəyyən edə bilirsə, the işlədin. I bought a lamp. The lamp is blue. — «Bir lampa aldım. Lampa mavidir» nümunəsində ikinci cümlə artıq təqdim edilmiş lampaya qayıdır.

Bu, sadəcə «birinci dəfə deyəndə bir artikl, ikinci dəfə deyəndə o biri» qaydası deyil. Hansı qapının nəzərdə tutulduğu aydındırsa, əvvəlcədən onu qeyd etmədən Could you close the door? — «Qapını bağlaya bilərsiniz?» deyə soruşa bilərsiniz. a və ya an seçimini sonrakı sözün yazılışındakı hərfə yox, ilk səsinə görə edin: a university ifadəsində isim /j/ samit səsi ilə, an hour ifadəsində isə sait səslə başlayır.

Ümumi fikir bildirərkən cəmdə olan isimlər və sayılmayan isimlər çox vaxt artiklsiz işlənir: Dogs need exercise. — «İtlərin fiziki hərəkətə ehtiyacı var». Təkdə olan sayılan isim isə adətən müəyyənləşdirici söz tələb edir: a book — «bir kitab», the book — «haqqında danışılan kitab» və ya my book — «mənim kitabım». Burada müəyyənləşdirici dedikdə ismin nəyə aid olduğunu dəqiqləşdirməyə kömək edən söz nəzərdə tutulur. Ətraflı məlumat üçün Cambridge-in artikllər haqqında izahına baxın.

Sifətlər, zərflər və əsas müqayisə formaları

Sifət şəxsin və ya əşyanın əlamətini bildirir. Adətən a quiet room — «sakit bir otaq» nümunəsindəki kimi isimdən əvvəl və ya be feilindən sonra gəlir: The room is quiet. — «Otaq sakitdir». İngilis dilində sifətlər adətən ismin cəminə və ya qrammatik cinsə görə dəyişmir. Azərbaycan dilində də sifətlər aid olduqları ismin sayına görə dəyişmir və qrammatik cins kateqoriyası yoxdur. Eyni quiet sözü two quiet rooms — «iki sakit otaq» birləşməsində də saxlanılır. İngilis dilində cəm şəkilçisini sifətə yox, ismə artırın.

Zərf hərəkətin necə icra edildiyini bildirə bilər. Şəxsi təsvir edən She is careful. — «O diqqətlidir» cümləsini onun avtomobili necə idarə etdiyini bildirən She drives carefully. — «O maşını diqqətlə sürür» cümləsi ilə müqayisə edin. Bir çox tərzi-hərəkət zərfi -ly ilə bitir, amma təkcə bu sonluğa əsaslanmaq olmaz. Fast həm sifət, həm də zərf ola bilər, friendly isə sifətdir. good sifətinə uyğun gələn adi zərf forması well sözüdür; Azərbaycan dilində hər ikisi kontekstdən asılı olaraq «yaxşı» kimi verilə bilər.

İki şeyi müqayisə etmək üçün bir çox qısa sifətə -er artırılır: This bag is cheaper than that one. — «Bu çanta o birindən ucuzdur». Bir çox uzun sifətlə isə more işlənir: This chair is more comfortable. — «Bu stul daha rahatdır». Üstünlük dərəcəsi qrup daxilində əlamətin ən yüksək dərəcəsini bildirir: the cheapest bag — «ən ucuz çanta», the most comfortable chair — «ən rahat stul». good–better–best — «yaxşı — daha yaxşı — ən yaxşı» kimi qaydasız formalar da var. Lazım olduqda yeni sifəti müqayisə formaları ilə birlikdə öyrənin və iki müqayisə üsulunu more cheaper kimi bir formada birləşdirməyin.

Have və there is: sahiblik və mövcudluq

have sahiblikdən, eləcə də bir çox şəxsi münasibətdən və xüsusiyyətdən danışmaq üçün işlənir. İndiki sadə zamanda has forması he, she, it və tək isimlə ifadə olunan mübtədalarla işlədilir: Maya has a bicycle. — «Mayanın velosipedi var». Bu quruluşda sual və inkar cümlələri do/does ilə düzəlir: Does Maya have a bicycle? — «Mayanın velosipedi var?» does sözündən sonra əsas feil have formasında olur, has formasında yox. Buna əsas forma deyilir: feilin lüğətdə verilən, to hissəciyi olmayan formasıdır, məsələn, have, work və ya go.

Xüsusilə Britaniya ingiliscəsinin danışıq dilində sahiblik bildirən have got quruluşuna da rast gələcəksiniz. Onun öz sual quruluşu var: Have you got a bicycle? — «Velosipedin var?» Hər iki quruluş faydalıdır, amma onları Do you have got ...? şəklində qarışdırmayın. Öyrənərkən əvvəlcə bir quruluşu ardıcıl işlətməyə alışın.

There is və there are nəyinsə mövcudluğunu və ya müəyyən yerdə olmasını bildirir. Bir mağazanın olduğunu ilk dəfə deyərkən There is a shop near my house. — «Evimin yaxınlığında bir mağaza var», cəmdə isə There are two shops. — «İki mağaza var» işlədin. The shop is near my house. — «Mağaza evimin yaxınlığındadır» cümləsi ilə müqayisə edin: burada mağaza artıq məlumdur və siz onun yerini təsvir edirsiniz. Mövcudluğu təqdim edən belə cümlələrdə there uzaqdakı bir yeri, yəni «orada» mənasını bildirmir.

Present Simple: vərdişlər, faktlar və indiki vəziyyətlər

İndiki sadə zaman vərdişlər, ümumi faktlar və hazırda ümumən doğru kimi təqdim etdiyiniz vəziyyətlər üçün işlənir. I walk to work. — «Mən işə piyada gedirəm» adi gündəlik vərdişi bildirir; hərəkətin məhz danışdığınız anda baş verməsi vacib deyil. She lives near the station. — «O stansiyanın yaxınlığında yaşayır» onun indiki vəziyyətini təsvir edir, ömür boyu orada yaşayacağını iddia etmir.

Əksər feillər I, you, we, they ilə əsas formada işlənir. he, she, it və ya tək isimlə ifadə olunan mübtəda ilə -s və ya onun yazılış qaydasına uyğun variantını əlavə edin: works, watches, studies. Sual və inkar cümlələrində does artıq üçüncü şəxsin təkini göstərdiyi üçün əsas feil ilkin formasına qayıdır: Does she work here? — «O burada işləyir?», She doesn't work here. — «O burada işləmir».

I, you, we, they və cəm isimlə ifadə olunan mübtədalarla belə suallarda do, inkar cümlələrində isə do not işlənir; sonuncu adətən don't şəklində qısaldılır: Do they work here? — «Onlar burada işləyirlər?», They don't work here. — «Onlar burada işləmirlər». Əsas feil əsas formada qalır. Yadda saxlayın ki, be əvvəldə izah edilmiş öz qaydasına uyğun işlənir.

Təkrarlanma tezliyini bildirən often — «tez-tez» və usually — «adətən» kimi sözlər çox vaxt əsas feildən əvvəl, be feilindən isə sonra gəlir: I usually cook. — «Mən adətən yemək bişirirəm», I am usually busy. — «Mən adətən məşğul oluram». İndiki sadə zaman cədvəl üzrə baş verən hadisələri də bildirə bilər. Daha az işlənən hallara keçməzdən əvvəl onun əsas mənalarını öyrənin; əlavə məşq üçün British Council-in indiki sadə zaman bələdçisinə baxın.

Present Continuous: davam edən hərəkət və ya müvəqqəti vəziyyət

İndiki davamedici zaman am/is/are və ondan sonra gələn -ing forması ilə düzəlir. Hər iki hissə vacibdir: I am reading. — «Mən oxuyuram» düzgündür, I reading. isə düzgün deyil. Bu quruluş hərəkəti haqqında danışdığınız vaxt ərzində davam edən proses kimi təqdim edir. Bu, elə indiki anı və ya indini əhatə edən müvəqqəti dövrü bildirə bilər.

She works in a hotel. — «O bir oteldə işləyir» cümləsini She is working in a hotel this month. — «O bu ay bir oteldə işləyir» cümləsi ilə müqayisə edin. Birinci cümlə işi indiki ümumi vəziyyət kimi təqdim edir. İkincisi bu vəziyyətin müvəqqəti olduğunu vurğulayır; cümləni dediyiniz saniyədə onun iş başında olması vacib deyil. Azərbaycan dilində hər ikisini eyni feil forması ilə ifadə etmək mümkün olsa da, ingilis dilində seçim çatdırmaq istədiyiniz mənadan asılıdır. Fərqi təkcə cümlədə zaman bildirən sözün olub-olmaması müəyyən etmir.

Hal bildirən bir çox feil, o cümlədən adi hal mənalarında know — «bilmək» və need — «ehtiyacı olmaq», adətən sadə zaman formalarında işlənir. Elə indidən danışanda da I know the answer. — «Mən cavabı bilirəm» deyin. Bəzi feillər sadə və davamedici formalarda fərqli məna verir. Buna görə bu ilkin qaydanı müəyyən bir feilin heç vaxt -ing formasında işlənə bilməyəcəyi kimi başa düşməyin.

Past Simple: keçmişdə qalan hadisə və vəziyyətlər

Keçmiş sadə zaman hadisəni və ya vəziyyəti artıq bitmiş keçmiş zaman dövrünə aid edir. Həmin vaxt We visited our friends yesterday. — «Biz dünən dostlarımıza baş çəkdik» cümləsindəki kimi açıq göstərilə və ya söhbətdən aydın ola bilər. Bu zamanı işlətmək üçün cümlədə yesterday — «dünən» sözünün olması vacib deyil. Əsas olan konkret açar sözün mövcudluğu yox, hadisənin keçmişə aid edilməsidir.

Qaydalı feillərin keçmiş zaman forması adətən -ed ilə düzəlir; lazım olduqda yazılışda dəyişiklik edilir. Qaydasız feillərin formalarını isə öyrənmək lazımdır: go–went — «getmək — getdi», see–saw — «görmək — gördü». Belə hərəkət feilləri ilə adi sual və inkar cümlələrində did və ya didn't ilə əsas formanı işlədin: Did you go? — «Sən getdin?», I didn't go. — «Mən getmədim». Keçmiş zaman mənası artıq did vasitəsilə ifadə olunduğuna görə didn't went yanlışdır.

Be feilinin keçmiş zaman quruluşu fərqlidir: I/he/she/it was və you/we/they were. Was she at home? — «O evdə idi?» və She wasn't at home. — «O evdə deyildi» formalarını did əlavə etmədən işlədin. Məşqlərinizdə be ilə adi əsas feillər arasındakı bu fərqə daim diqqət yetirin.

Gələcəkdən danışmaq: will, going to və razılaşdırılmış planlar

İngilis dilində gələcəyi ifadə etməyin bir neçə üsulu var. Will və ardınca gələn əsas forma proqnoz, vəd və ya elə danışıq anında verilən qərarı bildirə bilər. Kiminsə çantanı daşımaqda çətinlik çəkdiyini görsəniz, I'll help you. — «Sənə kömək edəcəyəm» cümləsi həmin anda verdiyiniz qərarı ifadə edə bilər. İnkar forması olan won't, will not birləşməsinin qısaltmasıdır.

Be going to və ardınca gələn əsas forma çox vaxt əvvəldən olan niyyəti və ya indiki dəlillərə əsaslanan proqnozu bildirir. I'm going to study tonight. — «Bu axşam dərs oxumağı planlaşdırıram» artıq mövcud olan planı təqdim edir. Bu quruluşda am/is/are hissəsini saxlayın; I going to study natamamdır.

İndiki davamedici zaman əvvəlcədən razılaşdırılmış gələcək hadisəni bildirə bilər: We're meeting our teacher tomorrow. — «Sabah müəllimimizlə görüşürük». Bu formaların istifadə sahələri bəzən üst-üstə düşür və hansının təbii səsləndiyi kontekstdən asılı olur. Hər gələcək fikrin mütləq tərcüməsini will hesab etməyin. Əvvəlcə qərar elan etdiyinizi, niyyətinizi bildirdiyinizi, yoxsa razılaşdırılmış bir plandan danışdığınızı müəyyənləşdirin.

Present Perfect: keçmişin indiki anla əlaqəsi

İndiki bitmiş zaman have/has və çox vaxt feilin üçüncü forması adlandırılan keçmiş zaman feili sifəti ilə düzəlir. Qaydalı feillərdə onun yazılışı -ed ilə düzələn keçmiş zaman forması ilə eynidir; qaydasız feillərdə isə fərqlənə bilər: write–wrote–written. Bu zaman keçmiş vəziyyəti sadəcə bitmiş bir dövrə aid etməklə kifayətlənmir, onu indiki anla əlaqələndirir.

Məsələn, I have lost my key. — «Açarımı itirmişəm» indi qapını niyə aça bilmədiyinizi izah edə bilər. I lost my key yesterday. — «Açarımı dünən itirdim» isə itirmə hadisəsini konkret göstərilən, artıq bitmiş vaxta aid edir. İndiki bitmiş zaman adətən yesterday kimi bitmiş vaxt ifadəsi ilə işlənmir. O, indiyə qədərki təcrübəni və hələ davam edən bəzi vəziyyətləri də bildirir: I have lived here for two years. — «İki ildir burada yaşayıram». Burada şəxs hələ də həmin yerdə yaşayır. Bu izah başlanğıc üçündür; digər istifadə hallarını British Council-in indiki bitmiş zaman haqqında bələdçisindən öyrənə bilərsiniz.

Həmçinin oxuyun: İngilis dilində zamanlar: qarışdırmadan necə öyrənmək olar — yeni başlayanlar üçün izah

Sual və inkar cümlələri: uyğun quruluşu seçin

İngilis dilində bütün suallar eyni köməkçi sözü əlavə etməklə düzəlmir. Əvvəlcə feilin quruluşuna baxın. be varsa, onu mübtədadan əvvələ keçirin. İndiki və ya keçmiş sadə zamanda adi əsas feil işlənirsə, əksər suallara do/does/did lazımdır. can kimi modal feil varsa, həmin feili mübtədadan əvvəl yerləşdirin. Cədvəldə indiki bitmiş zamanda köməkçi have feilinin işlənməsi də göstərilir.

Bir neçə hissədən ibarət feil formasında sual düzəltmək üçün birinci köməkçi feili mübtədadan əvvələ keçirin, inkar üçün isə not sözünü həmin köməkçidən sonra qoyun: Is she working? — «O işləyir?», She isn't working. — «O işləmir». Köməkçi have feili Has she finished? — «O bitirib?» cümləsində, sahiblik bildirən Does she have a bicycle? — «Onun velosipedi var?» cümləsindəki feildən fərqli qaydada işlənir. Sual sözləri adətən sual quruluşunun əvvəlində gəlir: Where does she work? — «O harada işləyir?» Uyğun köməkçi feil artıq varsa, əlavə do işlətməyin.

Geniş yayılmış istisnalardan biri mübtədanın özünə verilən suallardır. Əlavə vurğu olmadan verilən Who works here? — «Burada kim işləyir?» sualında who mübtədanın yerini tutur, buna görə does işlənmir. Who does she help? — «O kimə kömək edir?» sualı ilə müqayisə edin: burada she yenə mübtədadır və sual tamamlığa verilir. Bu fərq Cambridge-in sual sözləri ilə qurulan suallar haqqında bələdçisində daha ətraflı izah edilir.

Can, should və must: bacarıq, məsləhət və zərurət

Modal feillər başqa bir feilə bacarıq, icazə, məsləhət və ya zərurət kimi mənalar əlavə edir. Yeni başlayanlar üçün can, should və must faydalı başlanğıcdır. Onlardan sonra to olmadan əsas forma gəlir və modal feillərin özünə üçüncü şəxsin -s şəkilçisi artırılmır: She can swim. — «O üzə bilir» düzgündür, She cans to swim. isə yanlışdır.

Can bacarığı bildirmək və ya icazə istəmək üçün işlənə bilər: Can I sit here? — «Burada otura bilərəm?» Should çox vaxt məsləhət bildirir: You should rest. — «Yaxşı olar ki, dincələsən». Must qəti tələbi ifadə edə bilər: You must show your ticket. — «Biletinizi göstərməlisiniz». Bunlar həmin feillərin bütün mümkün işlənmə halları deyil, öyrənmək üçün faydalı əsas mənalarıdır.

İnkar formalarına diqqət yetirin. You mustn't enter. — «İçəri girmək olmaz» girişin qadağan olduğunu bildirir. You don't have to enter. — «İçəri girməyiniz vacib deyil» isə girməyin zəruri olmadığını bildirir, bunu qadağan etmir. Bu mənaları bir-birinin yerinə işlətmək olmaz. Have to da zərurət bildirir, lakin qrammatik baxımdan Does she have to ...? — «O ... etməlidir?» kimi formalarla işlənir. Əlavə məlumatı Cambridge-in must haqqında izahından əldə edə bilərsiniz.

Sözönülər: zamanı, yeri və hərəkət istiqamətini bildirmək

Sözönülər ismi və ya əvəzliyi cümlənin qalan hissəsi ilə əlaqələndirir. Onlar yeri, zamanı və ya istiqaməti göstərə bilər. Azərbaycan dilində bu əlaqələr çox vaxt hal şəkilçiləri, qoşmalar və «üstündə», «içində» kimi sözlərlə ifadə olunur. Bir sözönünün mənası bütün kontekstlərdə Azərbaycan dilindəki eyni sözə və ya şəkilçiyə uyğun gəlmir. Buna görə hər yerdə işləyən tək bir tərcümə axtarmaqdansa, sözönünü daxil olduğu birləşmə ilə öyrənmək daha faydalıdır.

Yer bildirərkən in çox vaxt bir sahənin və ya məkanın içində olmanı, on səthin üzərində olmanı, at isə müəyyən nöqtədə və ya fəaliyyətlə bağlı bir yerdə olmanı göstərir. in the box — «qutunun içində», on the desk — «yazı masasının üstündə» və at the bus stop — «avtobus dayanacağında» ifadələrini müqayisə edin. Bunlar tam təriflər deyil, başlanğıc üçün nümunələrdir. on the bus — «avtobusda» kimi sabitləşmiş ifadələri də öyrənmək lazımdır.

Zaman bildirərkən at saatla göstərilən vaxtlarla, on günlər və tarixlərlə, in isə aylar, illər və fəsillərlə işlənir. Bu qaydalara uyğun olaraq at seven — «saat yeddidə», on Monday — «bazar ertəsi» və in September — «sentyabrda» deyilir. next Monday — «gələn bazar ertəsi» və last year — «keçən il» kimi ifadələrdə bu sözönülərə adətən ehtiyac yoxdur. Bir yerə doğru hərəkət çox vaxt to ilə bildirilir: go to school — «məktəbə getmək». Amma gündəlik ifadə go home — «evə getmək» şəklindədir və to işlənmir. Belə birləşmələrlə qarşılaşanda onlara diqqət yetirin və bütöv şəkildə qeyd edin.

Fikirləri and, but və because ilə birləşdirmək

Sadə cümlə qura bildikdən sonra onu ikinci fikirlə əlaqələndirin. And — «və» məlumat əlavə edir, but — «amma, lakin» qarşılaşdırma yaradır, because — «çünki» isə səbəb bildirir. Bağlayıcı yalnız cümləni uzatmaq üçün deyil, demək istədiyiniz məna əlaqəsini ifadə etmək üçün seçilməlidir.

I want to practise, but I am tired. — «Məşq etmək istəyirəm, amma yorğunam» cümləsində ikinci hissə birinci ilə qarşılaşdırılır. I am studying because I have a test tomorrow. — «Dərs oxuyuram, çünki sabah imtahanım var» cümləsində isə səbəb izah olunur. Hər hissənin öz daxili quruluşu yenə düzgün olmalıdır. Cümlənin uzanması mübtədaya, uyğun feil formasına və ya artiklə olan ehtiyacı aradan qaldırmır.

Bu əlaqələri tədricən qurun. Bir neçə budaq cümləsi olan uzun cümlələrə keçməzdən əvvəl bir-biri ilə aydın bağlanan iki fikirdən başlamaq faydalıdır. Yazınızı yoxlayarkən həm hər hissənin qrammatik cəhətdən düzgün olub-olmadığını, həm də bağlayıcının nəzərdə tutduğunuz münasibəti ifadə edib-etmədiyini nəzərdən keçirin.

Həmçinin oxuyun: İngilis dilində chunks nədir? Tərcüməli 50 faydalı nümunə

İngilis dili qrammatikasını mənanı anlayaraq necə öyrənmək olar?

Gündəlik həyatda lazım olan bir məqsəd və ona uyğun qrammatika seçin. Özünüzü təqdim etmək üçün əvəzlikləri, be feilini və sadə ismi birləşmələri məşq edin. Gününüzü təsvir etmək üçün indiki sadə zaman üzərində işləyin. Yaxınlarda etdiyiniz səfərdən danışmaq üçün keçmiş sadə zamandan başlayın. Beləliklə, hər yeni formanın nə üçün lazım olduğu aydınlaşır və cümlə natamam görünəndə hansı məlumatın çatışmadığını anlamaq asanlaşır.

Qaydanı oxuduqdan sonra özünüz haqqında doğru və ya sizə faydalı olan bir neçə cümlə yazın. Mübtədanı dəyişin, inkar cümləsi qurun və sual verin; hansı sözlərin dəyişməli olduğunu yoxlayın. Sonra iki forma arasındakı məna fərqini izah edin, məsələn, vərdişlə hazırda davam edən hərəkəti müqayisə edin. Fərqi izah edə bilmirsinizsə, yalnız şəkilçiyə baxmaqla kifayətlənməyin, təsvir olunan vəziyyətə qayıdın.

Səhvlərinizi növlərinə görə təhlil edin. Mübtədanın buraxılması, feil formasının səhv seçilməsi və artiklin çatışmaması fərqli izah tələb edir. Sözün cümlədəki vəzifəsini anlamadan yalnız görünən səhvi düzəltmək sonradan başqa cümlə qurmağı çətinləşdirir. Eyni quruluşa yeni sözlərlə yenidən qayıdın, qısa mətnlərdə və səs yazılarında ona diqqət yetirin.

Söz ehtiyatı ilə qrammatika bir-birini tamamlayır. Sözlərin mənasını, yazılışını və səslənməsini məşq etmək üçün LuvStudy-nin söz ehtiyatı çalışmalarından istifadə edə, sonra bildiyiniz sözlərlə öz cümlələrinizi qura bilərsiniz. Söz ehtiyatı üzrə məşq aləti sərbəst yazılmış cümlələrin qrammatikasını avtomatik qiymətləndirmir; onları etibarlı qrammatika mənbəyi ilə və ya dəqiq rəy verə bilən birinin köməyi ilə yoxlayın.

Əsas qaydaları nə dərəcədə bildiyinizi yoxlayın

Bu çalışmalar məqalədə izah olunmuş qaydaları təkrar etmək üçündür. Həm formaya, həm də mənaya uyğun cavabı seçin. Cavabların yanında izah verilir ki, nəticəni təkcə bal kimi qəbul etməyəsiniz və hansı mövzuya qayıtmalı olduğunuzu görə biləsiniz.

1. Feili seçin: My sister ___ at home. (am / is / are) Mənası: «Bacım evdədir».
2. Bir saatlıq müddəti ifadə edərkən uyğun artikli seçin: We need ___ hour. (a / an) Mənası: «Bizə bir saat lazımdır».
3. Sualı düzəldin: Does he works here? Nəzərdə tutulan məna: «O burada işləyir?»
4. İndi davam edən hərəkəti ifadə edin: Please wait. I ___ a message. (write / am writing) Mənası: «Zəhmət olmasa, gözləyin. Mən mesaj yazıram».
5. İnkar cümləsini düzəldin: We didn't went out yesterday. Nəzərdə tutulan məna: «Biz dünən bayıra çıxmadıq».
6. Qadağanı deyil, zərurətin olmadığını bildirin: You ___ bring food; we have enough. (mustn't / don't have to) Mənası: «Yemək gətirməyiniz vacib deyil; bizdə kifayət qədər var».
7. Burada kimin işlədiyini soruşun: Who ___ here? (work / works) Mənası: «Burada kim işləyir?»
8. Əvəzliyi seçin: Please send the address to ___. (I / me) Mənası: «Zəhmət olmasa, ünvanı mənə göndərin».

Həmçinin oxuyun: Yeni başlayanlar üçün ingilis dilində oxu qaydaları: səslər, hərf birləşmələri və nümunələr

Bundan sonra nə öyrənmək olar?

Faydalı təməl aydın cümlə qura bilmək, onu sual və ya inkar cümləsinə çevirmək və əsas formaların niyə işlədildiyini izah etmək bacarığıdır. Bütün qrammatik terminləri dərhal xatırlamaq məcburiyyətində deyilsiniz. Amma, məsələn, be ilə verilən təsviri adi feillə bildirilən hərəkətdən, vərdişi isə davam edən prosesdən fərqləndirməyi bacarmalısınız.

Bu təməldən sonra biliklərinizi hər dəfə bir sahədə genişləndirin: zamanları daha ətraflı öyrənin, müxtəlif kontekstlərdə artikl seçimini araşdırın, feillərin geniş yayılmış quruluşlarını mənimsəyin və daha uzun, əlaqəli nitqi məşq edin. Mənalı cümlələrlə təkrar-təkrar işlədikcə qrammatikadan istifadə etmək asanlaşır. Bu bələdçini istinad mənbəyi kimi saxlayın və növbəti sualınıza cavab verən bölməyə qayıdın.