İngilis əlifbasını bilmək ingilis sözünü necə oxumaq lazım olduğunu öz-özünə izah etmir. name sözündəki bütün hərflərin adını bilsəniz də, sondakı e hərfinin niyə tələffüz olunmadığını anlamaya bilərsiniz. Əvvəlcə food sözünü öyrənib, sonra good sözündə eyni oo birləşməsi yazılsa da, fərqli saitin səsləndiyini görürsünüz. Bu çətinliklərin izahı var, lakin bütün sözlər tək bir sadə qaydaya tabe olmur.
İngilis sözlərini oxumağı öyrənmək hərflərlə səslər arasında təkrarlanan əlaqələri tanımaq, həmin əlaqələrin nə vaxt dəyişdiyini görmək və ilkin təxmininizi yoxlamağı bacarmaq deməkdir. Məqsəd kitabı açmazdan əvvəl nəhəng bir cədvəli əzbərləmək deyil. Faydalı qanunauyğunluqları mənimsəyib onları tələffüzünü həqiqətən bildiyiniz sözlərlə əlaqələndirməkdir.
Bu yazıda yeni başlayanlar üçün əsas qanunauyğunluqlar izah olunur: saitlər, sözün sonunda oxunmayan e, geniş yayılmış hərf birləşmələri, oxunmayan hərflər, söz vurğusu və qrammatik şəkilçilər. Nümunələr aid olduqları izahlarla yanaşı verilir. Əsas diqqət yazılı sözləri ucadan düzgün oxumağa yönəlir; mətni başa düşmək üçün isə söz ehtiyatı və qrammatika da lazımdır.
Hərflərin adından səslərə və səs birləşmələrinə keçin
Hərflərin adları bir şəxsin adını və ya ünvanı hərf-hərf deyəndə işə yarayır. Sözü oxumaq isə başqa işdir. M hərfinin adı /em/ kimi deyilir, amma map /mæp/ sözünün əvvəlində o, /m/ səsini bildirir. M–A–P hərflərinin adlarını ardıcıl desəniz, sözü bütöv tələffüz etmək əvəzinə hərflərini sadalamış olarsınız.
Yazıda hərflər birlikdə də işləyir. shop /ʃɒp/ sözündə sh bir səsi bildirir. x hərfi isə box /bɒks/ sözündə /k/ + /s/ səs ardıcıllığını ifadə edir. Buna görə də yazılmış hərfləri saymaq neçə səs tələffüz etməli olduğunuzu göstərmir.
Yeni sözlə qarşılaşanda onu hərf-hərf oxumazdan əvvəl tanış birləşmələri axtarın. sh, ee və ya geniş yayılmış bir şəkilçini tanımaq hər hərfin oxunuşunu ayrıca müəyyənləşdirmək ehtiyacını azaldır. Bu, başlanğıc üçün bir üsuldur: sözün qalan hissəsini də nəzərə almaq lazımdır, çünki birləşmənin yeri və ətrafındakı hərflər əhəmiyyətli ola bilər.
Həmçinin oxuyun: İngilis əlifbası: 26 hərf, tələffüz və nümunələr
Transkripsiyadan tələffüz bələdçisi kimi istifadə edin
Fonetik transkripsiya sözün adi yazılışını deyil, tələffüzünü göstərir. Maili xətlər arasında yazılan işarələr, məsələn, /mæt/, səsləri bildirir. Transkripsiya hərflərdən aydın görünməyən bir səsi, tələffüz olunmayan hərfi və ya vurğunun yerini müəyyənləşdirməyə kömək edə bilər. Hər dəfə bir neçə işarə öyrənin və onları səs yazıları ilə əlaqələndirin; transkripsiyanı səssizcə əzbərlənəcək daha bir əlifba kimi qəbul etməyin.
Bu yazıda ː işarəsi seçilmiş transkripsiya sistemində uzun saiti bildirir, ˈ işarəsi isə vurğulu hecadan əvvəl qoyularaq əsas vurğunu göstərir. Məsələn, /aɪ/ eyni heca daxilində bir sait mövqeyindən digərinə keçiddir, yəni diftonqdur; ayrıca deyilən iki heca deyil. /ʃ/ və /tʃ/ işarələri müvafiq olaraq ship və chip sözlərinin əvvəlində eşidilən səsləri bildirir.
Nümunələrin əksəriyyətində dil öyrənənlər üçün lüğətlərdə geniş işlənən Britaniya tələffüz modeli əsas götürülür. Lazım olan yerlərdə Amerika variantları ayrıca göstərilir. Bu modellərin heç biri Britaniyada və ya ABŞ-də danışan hər kəsin tələffüzünü əhatə etmir. İşarələri yoxlamaq üçün Oxford fonetik əlifba bələdçisindən, səsli nümunələr üçün isə dil öyrənənlərə uyğun lüğətdən istifadə edin. Azərbaycan hərfləri ilə təxmini yazılış müvəqqəti xatırlatma ola bilər, amma ingilis dilindəki hər səsi dəqiq ifadə edə bilməz.
Açıq və qapalı hecalar: faydalı qanunauyğunluqlar və onların sərhədləri
Heca mərkəzi bir səsin, adətən saitin ətrafında qurulan tələffüz vahididir. Hecaları sait hərflərin sayına görə hesablamayın. Book sözündə iki sait hərf olsa da, bir heca var; make sözünün də sonunda e yazılmasına baxmayaraq, o, birhecalıdır.
Başlanğıc səviyyə üçün oxu materiallarında qapalı hecanın yazılış modeli çox vaxt saitdən sonra hecanı qapayan bir və ya bir neçə samitin gəlməsi kimi izah olunur: məsələn, cat və ya hand. Belə sözlərdə sait çox vaxt qısa olur. Açıq heca modeli isə sait hərflə bitir: məsələn, me və ya go; burada saitin səslənməsi çox vaxt hərfin əlifbadakı adına bənzəyir. Bunlar yazılışdakı qanunauyğunluqları öyrətmək üçün faydalı adlardır, lakin hər uzun sözü səhvsiz hecalara bölüb oxumağa imkan verən üsul deyil.
make və time kimi sözləri burada ayrıca sait–samit–oxunmayan e modeli kimi öyrənmək daha uyğundur. Oxunmayan hərf tələffüzdə ikinci heca yaratmır. Müxtəlif kurslarda heca modelləri fərqli qruplaşdırılır. Buna görə də dörd və ya altı növdən ibarət cədvəli bütün ingilis sözlərinin istisnasız uyğun gəldiyi bir sistem kimi deyil, tədris sxemi kimi başa düşmək lazımdır.
Qısa saitlər: səsin özünü də öyrənin
Başlamaq üçün samitlər arasında bir saiti olan qısa sözlər əlverişlidir. Geniş yayılmış nümunələrə a hərfinin cat /kæt/ sözündə, e hərfinin bed /bed/ sözündə, i hərfinin sit /sɪt/ sözündə, o hərfinin Britaniya tələffüzündəki hot /hɒt/ sözündə və u hərfinin cup /kʌp/ sözündə oxunuşu daxildir. Hər qanunauyğunluğu bir söz və onun səs yazısı vasitəsilə öyrənin.
Qısa sait ifadəsi o demək deyil ki, başqa bir saiti sadəcə qısaltmaqla düzgün səsi ala bilərsiniz. ship /ʃɪp/ və sheep /ʃiːp/ sözlərində saitlər həm səslənmə xüsusiyyətinə, yəni tembrinə, həm də adətən davametmə müddətinə görə fərqlənir. Dilin mövqeyi və ağzın forması da əhəmiyyətlidir. Fərqi dinləyin və təqlid edin; Azərbaycan dilindəki eyni saiti sadəcə daha uzun deməklə bu fərq alınmaya bilər.
Hətta bu əsas yazılışlarda da fərqlər var. Əsas götürülən tələffüz variantında Put /pʊt/ sözünün saiti cut /kʌt/ sözündəkindən fərqlənir. Amerika tələffüzündə hot sözündə çox vaxt /ɑː/ işlənir, Britaniya lüğət modelində isə /ɒ/ göstərilir. Bu fərqlər qanunauyğunluqların faydasız olduğunu göstərmir. Əksinə, onlar izah edir ki, qayda yoxlamaq üçün ilkin tələffüz təklif etməli, etibarlı səs yazısının yerini tutmamalıdır.
Sonda oxunmayan e: hat və hate niyə fərqli səslənir?
Bir çox qısa sözdə sondakı oxunmayan e əvvəlki saitin dəyişməsi ilə müşayiət olunur. hat və hate sözlərini müqayisə edin: yazıdakı e tələffüzə heca əlavə etmir, amma sait /æ/ səsindən /eɪ/ səsinə keçir. Müəllimlər bunu bəzən saitin «öz adını deməsi» kimi izah edirlər.
| Sonda e olmadan | Sonda oxunmayan e ilə | Bu nümunələrdə saitin dəyişməsi |
|---|---|---|
| hat /hæt/ | hate /heɪt/ | /æ/ → /eɪ/ |
| sit /sɪt/ | site /saɪt/ | /ɪ/ → /aɪ/ |
| not /nɒt/ | note /nəʊt/ | /ɒ/ → /əʊ/ |
| cut /kʌt/ | cute /kjuːt/ | /ʌ/ → /juː/ |
Bu tədris modelində uzun sait adı yalnız müddətə aid deyil: /eɪ/ və /aɪ/ diftonqdur, /juː/ isə saitdən əvvəl bir samit səsini də ehtiva edir. Cədvəli yazılış qanunauyğunluğu kimi qəbul edin. Mövzuya uyğun məşqi British Council təşkilatının səs və yazılış haqqında tapşırığında tapa bilərsiniz.
Bu qanunauyğunluq bütün sözlərə aid deyil. Have /hæv/, give /ɡɪv/ və love /lʌv/ sözləri oxunmayan e ilə bitir, amma saitləri yuxarıdakı qayda ilə dəyişmir. Tanış sözü qaydaya uyğunlaşdırmağa çalışmaq əvəzinə, geniş yayılmış istisnaları bütöv söz kimi öyrənin.
Sait birləşmələri: əvvəl birləşməni tanıyın, sonra sözü yoxlayın
İki sait hərf bir saiti və ya diftonqu ifadə edə bilər. Birləşməni tanımaq yazılan hər hərfi ayrıca oxumağın qarşısını alır. Lakin iki saitdən birincisinin həmişə əlifbadakı adı kimi səslənməli olduğunu deyən bir qayda yoxdur. Tələffüz bütöv sözə və onun yazılış modelinə bağlıdır.
| Yazılış | Başlanğıc üçün faydalı nümunə | Nəyə diqqət etməli? |
|---|---|---|
| ee | see /siː/, green /ɡriːn/ | Hərflər iki hecanı deyil, bir saiti bildirir. |
| ea | team /tiːm/ | bread /bred/ sözü ilə müqayisə edin: eyni yazılış başqa cür səslənir. |
| ai, ay | rain /reɪn/, day /deɪ/ | Said /sed/ sözü ai birləşməsinin oxunuşunda geniş yayılmış istisnadır. |
| oa | boat /bəʊt/ | Amerika tələffüzündə sait çox vaxt /oʊ/ olur. |
| oo | food /fuːd/, good /ɡʊd/ | Bu tanış sözlərdə fərqli saitlər səslənir. |
| oi, oy | coin /kɔɪn/, boy /bɔɪ/ | Saitin səslənməsi bir hecanın daxilində dəyişir. |
| ou, ow | out /aʊt/, now /naʊ/ | snow /snəʊ/ və young /jʌŋ/ sözləri ilə müqayisə edin: bu birləşmələrin bir neçə oxunuşu var. |
Cədvəldən eyni oxu qaydasına uyğun gələn kiçik söz qrupları yaratmaq üçün istifadə edin; bütöv bir sütundakı yazılışın həmişə eyni cür oxunduğunu düşünməyin. İstisna öyrənəndə onu tanış nümunənin yanında qeyd edin. team ilə bread sözlərini müqayisə etmək fərqi aydın göstərir və tərkibində ea olan yeni sözün oxunuşunu yoxlamağın səbəbini izah edir.
y hərfinə də diqqət yetirmək lazımdır. O, yes sözünün əvvəlində samiti, /aɪ/ saitini my sözündə, yaxud adətən /i/ kimi transkripsiya olunan son saiti happy sözündə bildirə bilər. Hərfin əlifbadakı adı konkret sözdə onun hansı rolu daşıdığını göstərmir.
Müxtəlif səsləri bildirən samit hərflər
Bir çox samit hərfin oxunuşunu əvvəlcədən təxmin etmək nisbətən asandır, amma bəzi tanış hərflərin birdən çox oxunuşu var. C hərfi çox vaxt /s/ səsini bildirir, əgər ondan sonra e, i, y hərfləri gəlirsə: məsələn, city sözündə. /k/ səsini isə cat kimi sözlərdə bildirir. Bu qanunauyğunluq sözü ilk dəfə görəndə faydalıdır, amma ch kimi birləşmələr ayrıca izah tələb edir.
G həmin hərflərdən əvvəl /dʒ/ səsini bildirə bilər: məsələn, giant sözündə. Lakin bu qanunauyğunluğa daha az güvənmək olar: get, give və girl sözlərinin hamısı /ɡ/ ilə başlayır. Sonrakı sait hərfin həmişə oxunuşu müəyyən etdiyini düşünmək əvəzinə, sözü bütöv yoxlayın.
S hərfi /s/ və ya /z/ səsini ifadə edə bilər: məsələn, see və rose sözlərində. X hərfi /ks/ ardıcıllığını box sözündə, /ɡz/ ardıcıllığını isə exam sözündə bildirir. Bu fərqlər sözün tələffüzünü öyrənməyin bir hissəsidir; əlifbanı unutduğunuzu göstərmir.
Samit birləşmələri: sh, ch, th, ph və ng
Samit birləşməsi bir səsi və ya ayrı-ayrı hərflərin adları ilə üst-üstə düşməyən səs ardıcıllığını bildirə bilər. Sh çox vaxt /ʃ/ kimi oxunur: məsələn, shop sözündə. Ch çox vaxt /tʃ/ səsini bildirir: məsələn, chair sözündə. Amma bunlarla müqayisə edin: school sözündə /k/, chef sözündə isə /ʃ/ səslənir. Geniş yayılmış oxunuşu başlanğıc nöqtəsi kimi qəbul edin və tez-tez rast gəlinən bu istisnaları ayrıca öyrənin.
Th çox vaxt ya /θ/ səsini bildirir — think sözündə olduğu kimi — ya da /ð/ səsini — this sözündə olduğu kimi. Bu səsləri deyəndə dilin ucu yuxarı ön dişlərin yanında və ya onlara çox yaxın olur, hava isə dar aralıqdan keçir. Birinci səs kar, ikinci cingiltilidir. Cingiltililik səs tellərinin titrəməsi deməkdir; boğazınıza yüngülcə toxunaraq bu iki səsi müqayisə edə bilərsiniz. Onları həmişə Azərbaycan dilindəki müəyyən bir səslə əvəz etməyə çalışmayın. İngilis dilindəki bu fərqin özünü dinləyin və məşq edin.
Ph çox vaxt /f/ səsini ifadə edir: məsələn, phone sözündə. sing /sɪŋ/ sözündə ng ağız boşluğunun arxa hissəsində yaranan bir burun samitini bildirir; ondan sonra ayrıca /ɡ/ deyilmir. finger sözünün tələffüzündə isə /ŋɡ/ ardıcıllığı var. Deməli, yazıdakı ng həmişə tam eyni səs ardıcıllığına uyğun gəlmir.
Ck çox vaxt tək bir /k/ səsini bildirir: məsələn, back sözündə. qu isə çox vaxt /kw/ kimi oxunur: məsələn, quick sözündə. Yanaşı gələn samit səslərin arasına avtomatik sait artırmayın. stop kimi sözün əvvəlindəki /s/ və /t/ səsləri əlavə heca olmadan yanaşı deyilir.
Oxunmayan hərflər: yazılan bəzi hərflər niyə deyilmir?
Oxunmayan hərf sözün yazılışında qalır, amma adi tələffüzündə ayrıca səs kimi eşidilmir. Azərbaycan dilində yazı ilə tələffüz arasındakı uyğunluq daha sıx olduğuna görə bu, qeyri-adi görünə bilər. Görünən hər hərfi oxumaq həmişə daha düzgün nəticə vermir; tanış ingilis sözünü tanınmaz səs ardıcıllığına çevirə bilər.
Faydalı nümunələrə sözün əvvəlində oxunmayan k daxildir: know və knee sözlərində. Əvvəldəki w hərfi write və wrong sözlərində, sondakı b isə lamb və climb sözlərində oxunmur. hour sözü sait səslə başlayır, çünki ondakı h tələffüz edilmir. Belə sözü ilk dəfə qeyd edəndə oxunmayan hissəni işarələyin.
Başqa birləşmələrin bir neçə mümkün oxunuşu var. Gh birləşməsi night sözündə oxunmur, /f/ səsini laugh sözündə, /ɡ/ səsini isə ghost sözündə bildirir. Hər gh birləşməsini oxunmayan hesab etmək əvəzinə, bu sözləri səs yazıları ilə birlikdə öyrənin. British Council təşkilatının saytında oxunmayan hərflərlə bağlı geniş yayılmış qanunauyğunluqların əlavə izahı var.
r hərfinin yanındakı saitlər və tələffüz modelləri arasındakı fərq
Yazıda saitdən sonra r gələndə yuxarıdakı sadə sait qaydaları onun tələffüzünü müəyyənləşdirməyə kifayət etməyə bilər. Britaniya tələffüz modelindəki cat /kæt/ və car /kɑː/ formalarını müqayisə edin. ar, or, er, ir və ur kimi birləşmələri tanımaq faydalıdır, lakin hər birini yenə də real sözlər və vurğu ilə əlaqələndirmək lazımdır.
Bu Britaniya modelində vurğulu or çox vaxt /ɔː/ kimi oxunur: məsələn, born /bɔːn/ sözündə. Vurğulu er, ir, ur birləşmələri çox vaxt eyni /ɜː/ səsini bildirir: məsələn, term /tɜːm/, bird /bɜːd/ və turn /tɜːn/ sözlərində. Vurğu ilə bağlı şərt əhəmiyyətlidir: teacher sözünün vurğusuz sonunda isə zəif sait səslənir. Bu nümunələr faydalı qruplar yaradır, eyni zamanda qarşılaşacağınız istisnaları və tələffüz fərqlərini nəzərə almağa imkan verir.
Lüğətlərdə geniş yayılmış qeyri-rotik Britaniya modelində yazıdakı r samitdən və ya fasilədən əvvəl tələffüz olunmur. Geniş yayılmış rotik Amerika modelində isə tələffüz olunur. Buna görə lüğət car sözünü Britaniya variantında /kɑː/, Amerika variantında isə /kɑːr/ kimi göstərə bilər. Axıcı nitqdə birinci modeldən istifadə edən britaniyalı danışan sonrakı saitdən əvvəl birləşdirici /r/ deyə bilər: məsələn, car engine ifadəsində.
Britaniyanın bəzi tələffüz variantlarında bu r tələffüz olunur, Amerikanın bütün variantları da eyni qaydaya tabe olmur. Yeni başlayan şəxs hər regional fərqi mənimsəməli deyil. Öz məşqiniz üçün aydın bir tələffüz modelinə əsaslanın və başqa lüğətdəki fərqli səs yazısının da düzgün ola biləcəyini nəzərə alın.
Söz vurğusu və zəif saitlər: niyə hər hərf eyni aydınlıqla səslənmir?
Bir neçə hecalı sözdə əsas vurğu adətən hecalardan birinə düşür. Həmin heca səsin yüksəkliyi, müddəti və gücünün birlikdə təsiri ilə digərlərindən daha qabarıq səslənir. İngilis dilində vurğu hər sözün mütləq ilk və ya son hecasına düşmür, buna görə təkcə yazılış onun yerini həmişə göstərmir. Lüğətdəki vurğu işarəsi sözlə bağlı öyrənməli olduğunuz məlumatın bir hissəsidir.
about /əˈbaʊt/ sözündə əsas vurğu ikinci hecaya düşür. İlk sait /ə/ səsidir; şva adlanan bu zəif sait vurğusuz hecalarda geniş işlənir. O, A hərfinin əlifbadakı adı kimi səslənmir. Müxtəlif sait hərflər şvanı bildirə bilər. Buna görə də hər sait hərfi ən tanış səslə oxumaq qeyri-təbii tələffüzə səbəb ola bilər.
Hər vurğusuz sait şvaya çevrilmir. happy sözündəki son vurğusuz sait adətən /i/ kimi transkripsiya olunur. Bütün zəif hecaları eyni səslə əvəz etmək əvəzinə, transkripsiyanı tam oxuyun və sözü bütöv dinləyin. Yeni sözü qeyd edəndə mənası ilə birlikdə vurğusunu da işarələyin.
Sözlər uzandıqca onları tələffüzü rahat olan hissələrə bölün, amma hər hissəyə eyni vurğunu verməyin. Lazım gələrsə, həmin hissələri ayrıca məşq edin, sonra sözü normal vurğusu ilə yenidən birləşdirin. Sözü bölməkdə məqsəd onu bütöv deməyi asanlaşdırmaqdır, nitqi ayrı-ayrı parçalar ardıcıllığına çevirmək deyil.
-s və -es şəkilçiləri necə tələffüz olunur?
İsimlərin qayda üzrə cəm formasını və feillərin üçüncü şəxs tək formasını düzəldən şəkilçilərin üç geniş yayılmış tələffüzü var. Tələffüz şəkilçi artırılmamış sözün son səsinə görə seçilir; təkcə son hərfə baxmaq kifayət etmir. cats, dogs və buses sözlərinin niyə eyni səs ardıcıllığı ilə bitmədiyini də bu prinsip izah edir.
Kar /p, t, k, f, θ/ səslərindən sonra şəkilçi /s/ kimi oxunur: cats /kæts/. Saitlərdən və növbəti qrupdakı səslər istisna olmaqla cingiltili samitlərdən, o cümlədən sonorlardan sonra /z/ səslənir: dogs /dɒɡz/, plays /pleɪz/. /s, z, ʃ, ʒ, tʃ, dʒ/ səslərindən sonra şəkilçi bir heca artırır və adətən /ɪz/ kimi transkripsiya olunur: buses /ˈbʌsɪz/.
İşarələri səsdən ayrı əzbərləmək əvəzinə, əvvəlcə bu fərqləri dinləyin. Hər cəm formasına əlavə sait artırmayın: cats ikihecalı deyil, birhecalıdır. Sözün əsasının dəyişib-dəyişmədiyini də yoxlayın: məsələn, leaf–leaves cütündə dəyişir. Şəkilçinin qaydasını tətbiq etmək qaydadan kənar və ya dəyişən əsası öyrənməyin yerini vermir.
-ed şəkilçisini artıq heca əlavə etmədən necə deməli?
Qaydalı feillərin keçmiş zaman şəkilçisi -ed də üç geniş yayılmış şəkildə tələffüz olunur. /t/ və ya /d/ səsindən sonra o, bir heca artırır: wanted /ˈwɒntɪd/, needed /ˈniːdɪd/. Bu, şəkilçinin /ɪd/ variantıdır. Təkcə yazılışa baxaraq qərar verməyin: əvvəlcə feilin şəkilçi artırılmamış formasındakı son səsi müəyyən edin.
Digər kar samitlərdən sonra şəkilçi /t/ kimi səslənir: məsələn, worked /wɜːkt/ və washed /wɒʃt/ sözlərində. Saitlərdən və digər cingiltili samitlərdən, o cümlədən sonorlardan sonra /d/ deyilir: məsələn, played /pleɪd/ sözündə. Bu formalarda sona ayrıca heca artırılmır. British Council təşkilatının qaydalı feillərin keçmiş zaman formalarına dair bələdçisində bu üç tələffüzə aid əlavə nümunələr verilir.
Bu izah qaydalı feillərin şəkilçilərinə aiddir. Sifət kimi işlənən bəzi sözlərin özünəməxsus tələffüzü olur: məsələn, a learned professor ifadəsində learned ikihecalıdır. Yeni başlayan şəxs qaydalı feillər üçün olan qaydanı yazıda ed ilə bitən hər sözə tətbiq etmək əvəzinə, belə nümunələri bütöv ifadə kimi öyrənə bilər.
Kontekst bəzən sözün oxunuşunu niyə dəyişir?
Bəzən eyni yazılan söz mənasına və ya qrammatik istifadəsinə görə fərqli tələffüz olunur. read feili başlanğıc üçün faydalı nümunədir. Onun əsas forması və -s şəkilçisiz indiki zaman forması /riːd/ kimi, keçmiş zaman forması və keçmiş zaman feli sifəti isə /red/ kimi deyilir. Yazılış dəyişmir.
These days, I read every evening. cümləsi indiki dövrdəki bir vərdişi bildirir, buna görə read sözü /riːd/ kimi oxunur. I read it yesterday. cümləsində isə keçmiş zamandan danışıldığı üçün /red/ tələffüzü tələb olunur. Yazıdakı ea birləşməsi bunu öz-özünə müəyyənləşdirə bilməz. Dil öyrənənlər üçün lüğətdə həmin formalar göstərilir; Cambridge lüğətində read sözünün izahına baxın.
Cümləni ucadan oxumazdan əvvəl mənasını anlamaq üçün nəzərdən keçirin. Kimin nəyi və nə vaxt etdiyini bilmək düzgün formanı seçməyə, sözləri mənaya uyğun qruplaşdırmağa və vurğunu yerləşdirməyə kömək edir. Dəqiq oxu buna görə yalnız hərfləri səsə çevirmək məşqi deyil: o, tələffüzü tədricən söz ehtiyatı və qrammatika ilə əlaqələndirir.
Həmçinin oxuyun: Tələffüz və dinləyib-anlama: audio, fonetik transkripsiya və beş dəqiqəlik məşq
Ayrı-ayrı sözlərdən bütöv cümləyə keçid
Cümlədə danışanlar adətən hər sözü eyni dərəcədə vurğulamır və hər birindən sonra fasilə vermirlər. Əhəmiyyətli məlumat daha qabarıq səslənir, tanış qrammatik vəzifə daşıyan sözlər isə zəif deyilə bilər. Məsələn, vurğusuz can çox vaxt zəif /kən/ formasında işlənir; onun tam forması /kæn/ şəklindədir. Hansı sözlərin önə çıxması deyilən fikirdən və kontekstdən asılıdır.
Aydın və diqqətli tələffüzlə başlayın, sonra oxuduğunuzu uyğun ifadənin səs yazısı ilə müqayisə edin. Hansı sözlərin birlikdə deyildiyini və hansı fasilələrin mənanı çatdırmağa kömək etdiyini dinləyin. Durğu işarələri istiqamət verir, amma yazıdakı hər işarənin yerində eyni uzunluqda fasilə qoymaq təbii nitq yaratmır.
Dərhal çox sürətli nitqi təqlid etməyə və ya qəsdən səsləri buraxmağa ehtiyac yoxdur. Əvvəlcə sözlərin tanınmasına və mənanın aydın qalmasına çalışın. Sonra qısa bir ifadəni bir neçə dəfə məşq edin, diqqətinizi ayrı-ayrı səslərdən bütöv ifadənin səslənməsinə yönəldin. Sözlərin və cümlələrin səs yazıları bir-biri ilə əlaqəli, amma fərqli məqsədlərə xidmət edir.
Tanımadığınız sözlə qarşılaşanda nə etməli?
Əvvəlcə tanış hərf birləşmələrini və şəkilçiləri müəyyən edin. Sözdə oxunmayan e modelinin və ya bildiyiniz sait birləşməsinin olub-olmadığını yoxlayın, amma ilk oxunuşunuzu təxmin kimi qəbul edin. Uzun sözdə bir heca tanış göründüyü üçün vurğunun yerini əminliklə müəyyənləşdirməyin.
Sözü bütöv şəkildə dil öyrənənlər üçün lüğətdə axtarın. Mənasını və qrammatik formasını yoxlayın, transkripsiyasını oxuyun və uyğun səs yazısını dinləyin. İlkin təxmininizi eşitdiyinizlə müqayisə edin: gözlənilməyən xüsusiyyət saitdə, oxunmayan hərfdə, şəkilçidə, yoxsa vurğuda idi? Həmin xüsusiyyəti müəyyənləşdirmək konkret nəyi yadda saxlamalı olduğunuzu göstərir.
Sonra sözü səs yazısı olmadan yenidən deyin, bir daha yoxlayın və qısa ifadədə işlədin. Tanış qanunauyğunluğa uyğun gəlmirsə, qeydlərinizdə onu həmin qanunauyğunluğun adi bir nümunəsinin yanında yazın. Beləcə, ümumi oxu üsullarını öyrənməklə yanaşı, tələffüzünü bildiyiniz sözlər ehtiyatını da artırırsınız. Cambridge saytının tələffüz səhifələrində həm Britaniya, həm də Amerika variantlarına aid səs yazıları var.
Oxunu təxmin oyununa çevirmədən necə məşq etməli?
Hər dəfə bir fərq üzərində işləyin. Bir məşğələdə diqqəti sondakı oxunmayan e hərfinə, oo birləşməsinin iki geniş yayılmış oxunuşuna və ya /ɪ/ ilə /iː/ arasındakı fərqə yönəldə bilərsiniz. Bir neçə tanış nümunəni oxuyun, dinləyin və nəyin dəyişdiyini izah edin. Sonra həmin sözlərdən biri olan qısa cümləni oxuyun ki, qanunauyğunluq yalnız ayrıca siyahı şəklində yadda qalmasın.
Sözlərinin çoxu tanış olan qısa mətnlər seçin. Hər söz üçün lüğət lazım olarsa, həm mənanı, həm də tələffüzü izləmək çətinləşir. Əvvəlcə başa düşmək üçün oxuyun, əmin olmadığınız sözləri yoxlayın, sonra parçanı ucadan oxuyun. Eyni parçanın səs yazısı təkcə ayrı-ayrı səsləri deyil, vurğunu və sözlərin məna qruplarına bölünməsini də müqayisə etməyə imkan verir.
Sözləri mənaları, transkripsiyaları və səs yazıları ilə təkrarlamaq üçün LuvStudy söz ehtiyatı tapşırıqlarından istifadə edə bilərsiniz. Yazılışa baxaraq dinləmək tanış qanunauyğunluqları konkret sözlərdə görməyə kömək edir. Sayt sizin ucadan oxumağınızı avtomatik qiymətləndirmir, ayrı-ayrı sözlərin səs yazıları isə bir-biri ilə əlaqəli cümlələri dinləməyin yerini vermir.
Qanunauyğunluqları yoxlayın və seçiminizi izah edin
Bu tapşırıqlar yuxarıda izah olunan oxu prinsiplərini təkrarlayır. Yalnız düzgün variantı seçməklə kifayətlənməyin, hər cavabın səbəbini də müəyyən etməyə çalışın. IPA ilə verilən bütün cavablar yazının əvvəlində təsvir olunan tələffüz modelinə əsaslanır.
- hat /hæt/ və hate /heɪt/ sözləri arasında nə dəyişir? Sondakı e bir heca artırırmı?
- food və good sözlərində bu yazının əsas götürdüyü tələffüz variantında eyni sait səslənirmi?
- sh birləşməsi shop sözündə necə oxunur: bir səs kimi, yoxsa iki hərfin adı kimi?
- write sözünün əvvəlində hansı hərf oxunmur?
- about /əˈbaʊt/ sözündə vurğu hansı hecaya düşür və ilk sait necə səslənir?
- Şəkilçinin qaydaya uyğun səsini seçin: cats — /s/, /z/, yoxsa /ɪz/?
- worked sözünün sonunda /t/, /d/, yoxsa /ɪd/ səslənir? Onu wanted sözü ilə müqayisə edin.
- read sözü I read it yesterday. cümləsində necə tələffüz olunur: /riːd/, yoxsa /red/?
Cavablar və izahlar
- Sait /æ/ səsindən /eɪ/ səsinə keçir. Sondakı e oxunmur; hər iki söz birhecalıdır.
- Xeyr. Food sözündə /uː/, good sözündə isə /ʊ/ səslənir. oo birləşməsinin bütün sözlər üçün vahid oxunuşu yoxdur.
- O, tək bir /ʃ/ səsini bildirir. Hərflərin adları sözün səslərini birləşdirmək üçün deyil, sözü hərf-hərf demək üçün işlənir.
- W oxunmur. Söz /r/ səsi ilə başlayır, /w/ deyilmir.
- Vurğu ikinci hecaya düşür. İlk sait zəif /ə/ səsidir; A hərfinin əlifbadakı adı kimi deyilmir.
- /s/, çünki şəkilçisiz söz kar /t/ səsi ilə bitir. Əlavə heca yaranmır.
- Worked sözündə şəkilçi /t/ kimi deyilir, çünki ondan əvvəl /k/ gəlir; söz birhecalı qalır. Wanted sözündə şəkilçi /ɪd/ kimi oxunur, çünki ondan əvvəl /t/ gəlir; söz ikihecalıdır.
- /red/. Cümlə keçmişə aiddir, buna görə yazılış dəyişməsə də, keçmiş zaman formasının tələffüzü tələb olunur.
Həmçinin oxuyun: Yeni başlayanlar üçün ingilis dili qrammatikası: əsas qaydalar və nümunələr
Oxu qaydaları real sözlərlə əlaqələndikdə faydalı olur
İngiliscə oxumağa başlamaq üçün hər tanımadığınız sözün tələffüzünü qüsursuz təxmin etmək lazım deyil. Faydalı qanunauyğunluqları tanımaq, sözün onlardan fərqli oxunduğunu görmək və bunu etibarlı mənbədə yoxlamaq lazımdır. Sait birləşmələri, oxunmayan hərflər, vurğu və şəkilçilər ümumi bir sistem yaradır; səs yazıları və mənalı cümlələr isə həmin sistemin real dildə necə işlədiyini göstərir.
Çətinlik yaradan qanunauyğunluğa bir neçə yeni nümunə ilə qayıdın, sonra həmin sözləri qısa bir mətndə işlədin. Zaman keçdikcə daha çox sözü birbaşa tanıyacaqsınız, oxu qaydaları isə növbəti tanımadığınız sözü oxumağa kömək edən vasitə kimi qalacaq.
