Ағылшын әліпбиін білу ағылшынша сөзді қалай оқу керегін бірден түсіндіре қоймайды. Сіз name сөзіндегі әр әріптің атын білсеңіз де, соңғы e әрпінің неліктен айтылмайтынын түсінбеуіңіз мүмкін. Алдымен food сөзін үйреніп, кейін good сөзінде дәл сол oo тіркесі жазылғанына қарамастан, басқа дауысты дыбыс айтылатынын байқайсыз. Мұндай қиындықтардың түсіндірмесі бар, алайда барлық сөз бір ғана қарапайым ережеге бағынбайды.
Ағылшынша сөздерді оқуды үйрену дегеніміз — әріптер мен дыбыстар арасындағы қайталанатын байланыстарды тану, олардың қай кезде өзгеретінін байқау және алғашқы болжамыңызды тексере білу. Мақсат — кітапты ашпас бұрын орасан зор кестені жаттап алу емес. Пайдалы заңдылықтарды меңгеріп, оларды айтылуын нақты білетін сөздермен байланыстыру қажет.
Бұл нұсқаулықта жаңадан үйренушілерге қажет негізгі заңдылықтар түсіндіріледі: дауыстылар, сөз соңындағы айтылмайтын e, жиі кездесетін әріп тіркестері, айтылмайтын әріптер, сөз екпіні және грамматикалық қосымшалар. Мысалдар өздеріне қатысты түсіндірмелермен қатар берілген. Негізгі назар жазылған сөздерді дауыстап дұрыс оқуға аударылады; ал мәтінді түсіну үшін сөздік қор мен грамматика да қажет.
Әріптердің атын емес, дыбыстар мен дыбыс тіркестерін оқыңыз
Әріптердің атауы біреудің есімін немесе мекенжайын әріптеп айтып бергенде керек. Сөзді оқу — басқа міндет. M әрпінің атауы /em/ деп айтылады, бірақ map /mæp/ сөзінің басында ол /m/ дыбысын білдіреді. M–A–P әріптерінің атауларын бірінен соң бірін айтсаңыз, сөзді тұтас оқымай, әріптеп айтқан боласыз.
Жазуда әріптер топтасып та қолданылады. shop /ʃɒp/ сөзінде sh тіркесі бір дыбысты білдіреді. Ал x әрпі box /bɒks/ сөзінде /k/ + /s/ дыбыстар тізбегін білдіреді. Сондықтан жазылған әріптерді санау арқылы қанша дыбыс айту керегін анықтай алмайсыз.
Жаңа сөзге кездескенде, оны әріптеп оқымас бұрын таныс тіркестерді іздеңіз. sh, ee немесе жиі кездесетін қосымшаны танысаңыз, әр әріптің қалай оқылатынын жеке-жеке шешудің қажеті азаяды. Бұл — бастапқы тәсіл ғана: сөздің қалған бөлігін де ескеру керек, өйткені тіркестің орны мен айналасындағы әріптер маңызды болуы мүмкін.
Сондай-ақ оқыңыз: Ағылшын әліпбиі: 26 әріп, олардың айтылуы және мысалдар
Транскрипцияны айтылымға бағыт беретін құрал ретінде пайдаланыңыз
Фонетикалық транскрипция сөздің әдеттегі жазылуын емес, айтылуын көрсетеді. Қиғаш сызықтардың арасына жазылған таңбалар, мысалы /mæt/, дыбыстарды білдіреді. Транскрипция әріптерден бірден аңғарылмайтын дыбысты, айтылмайтын әріпті немесе екпіннің орнын байқауға көмектеседі. Бір жолы бірнеше таңбадан үйреніп, оларды аудиожазбамен байланыстырыңыз; транскрипцияны дыбыссыз жаттайтын тағы бір әліпби деп қабылдамаңыз.
Осы нұсқаулықта ː белгісі таңдалған транскрипция жүйесінде созылыңқы дауыстыны білдіреді, ал ˈ белгісі екпінді буынның алдына қойылып, негізгі екпінді көрсетеді. Мысалы, /aɪ/ — бір буынның ішінде бір дауыстыдан екіншісіне біртіндеп ауысатын дифтонг; ол бөлек айтылатын екі буын емес. /ʃ/ және /tʃ/ таңбалары тиісінше ship және chip сөздерінің басында естілетін дыбыстарды білдіреді.
Мысалдардың басым бөлігінде тіл үйренушілерге арналған сөздіктерде жиі қолданылатын британдық айтылым үлгісі алынған. Қажет жерлерде америкалық нұсқа бөлек көрсетілген. Бұл үлгілердің ешқайсысы Ұлыбританиядағы немесе АҚШ-тағы барлық адамның сөйлеуін түгел сипаттамайды. Таңбаларды тексеру үшін Oxford фонетикалық әліпби жөніндегі нұсқаулығын, ал аудиомысалдар үшін тіл үйренушілерге арналған сөздікті пайдаланыңыз. Қазақ әріптерімен жуықтап жазу уақытша еске салуы мүмкін, бірақ ағылшын тіліндегі барлық дыбысты дәл жеткізе алмайды.
Ашық және жабық буын: пайдалы үлгілер, бірақ толық жүйе емес
Буын — орталық дыбыстың, әдетте дауыстының, төңірегінде құралатын айтылым бірлігі. Буын санын дауысты әріптердің санына қарап анықтамаңыз. Book сөзінде екі дауысты әріп болғанымен, бір ғана буын бар; make сөзінде де соңында e жазылғанына қарамастан, бір буын ғана айтылады.
Бастапқы оқуға арналған материалдарда жабық буынның жазылу үлгісі көбіне дауыстыдан кейін бір немесе бірнеше дауыссыз келетін құрылым ретінде түсіндіріледі: мысалы, cat немесе hand. Мұнда әдетте қысқа дауысты айтылады. Ашық буын үлгісі дауысты әріппен аяқталады: мысалы, me немесе go; ондағы дауысты көбіне сол әріптің әліпбидегі атауына ұқсап айтылады. Бұлар жазудағы заңдылықтарды үйретуге ыңғайлы атаулар, бірақ кез келген ұзын сөзді буынға бөліп, қатесіз оқуға кепілдік бермейді. Қазақ тіліндегі буын түрлерінің атауларымен ұқсастығына қарамастан, мұнда ағылшын сөздерінің жазылу үлгілері туралы сөз болып отыр.
make және time сияқты сөздерді бұл нұсқаулықта «дауысты — дауыссыз — айтылмайтын e» деген жеке үлгі ретінде қарастырған дұрыс. Айтылмайтын әріп ауызша екінші буын жасамайды. Әртүрлі курстар буын үлгілерін әрқалай топтастырады, сондықтан төрт не алты түрден тұратын кестені барлық ағылшын сөзі еш ерекшеліксіз бағынатын заң ретінде емес, оқытуға арналған жүйе ретінде түсіну керек.
Қысқа дауыстылар: атауымен шектелмей, дыбыстың өзін үйреніңіз
Алдымен дауыстысы дауыссыздардың арасында келетін қысқа сөздерден бастау пайдалы. Жиі кездесетін үлгілер: a әрпі — cat /kæt/ сөзінде, e — bed /bed/ сөзінде, i — sit /sɪt/ сөзінде, o — британдық айтылымдағы hot /hɒt/ сөзінде және u — cup /kʌp/ сөзінде. Әр үлгіні нақты сөз және оның аудиожазбасы арқылы үйреніңіз.
Қысқа дауысты деген атау басқа дауыстыны қысқартып айту арқылы дұрыс дыбысты шығара аласыз дегенді білдірмейді. ship /ʃɪp/ және sheep /ʃiːp/ сөздеріндегі дауыстылар әдеттегі ұзақтығымен қатар тембрі, яғни естілу сипаты жағынан да ерекшеленеді. Тілдің қалпы мен ауыздың пішіні маңызды. Айырмашылықты тыңдап, қайталап көріңіз: қазақ тіліндегі бір дауыстыны жай ғана созып айту бұл айырмашылықты бере бермейді.
Осы негізгі жазылу үлгілерінің өзінде де өзгешеліктер бар. Put /pʊt/ сөзінің дауыстысы алынған айтылым үлгісінде cut /kʌt/ сөзіндегіден өзгеше. Америкалық айтылымда hot сөзінің дауыстысы көбіне /ɑː/ болады, ал британдық сөздікте ол /ɒ/ деп беріледі. Мұндай айырмашылықтар үлгілердің пайдасыз екенін білдірмейді. Керісінше, үлгі тек тексеруді қажет ететін айтылым болжамын ұсынатынын, ал сенімді аудиожазбаны жоққа шығармайтынын көрсетеді.
Сөз соңындағы айтылмайтын e: hat пен hate неге әртүрлі естіледі?
Көптеген қысқа сөзде соңғы айтылмайтын e әрпі алдыңғы дауыстының өзгеруімен қатар жүреді. hat және hate сөздерін салыстырыңыз: жазылған e жаңа буын қоспайды, бірақ дауысты /æ/ дыбысынан /eɪ/ дыбысына өзгереді. Мұғалімдер кейде мұны «дауысты өз әрпінің атын айтады» деп түсіндіреді.
| Соңында e жоқ | Соңында айтылмайтын e бар | Осы мысалдардағы дауыстының өзгеруі |
|---|---|---|
| hat /hæt/ | hate /heɪt/ | /æ/ → /eɪ/ |
| sit /sɪt/ | site /saɪt/ | /ɪ/ → /aɪ/ |
| not /nɒt/ | note /nəʊt/ | /ɒ/ → /əʊ/ |
| cut /kʌt/ | cute /kjuːt/ | /ʌ/ → /juː/ |
Осы оқыту үлгісіндегі созылыңқы дауысты атауы тек ұзақтықты білдірмейді: /eɪ/ және /aɪ/ — бір буын ішіндегі ауыспалы дауыстылар, ал /juː/ тіркесінде дауыстының алдында дауыссыз дыбыс бар. Сондықтан кестені жазылу үлгісі ретінде қабылдаңыз. Осы тақырыпты бекіту үшін British Council ұсынған дыбыс пен жазылудың сәйкестігіне арналған тапсырманы орындауға болады.
Бұл үлгі барлық сөзге бірдей жүрмейді. Have /hæv/, give /ɡɪv/ және love /lʌv/ сөздері айтылмайтын e әрпімен аяқталғанымен, олардың дауыстылары жоғарыдағыдай өзгермейді. Таныс сөзді ережеге күштеп сәйкестендіруге тырысқаннан гөрі, жиі кездесетін ерекшеліктерді тұтас сөз ретінде үйреніңіз.
Дауысты әріптердің тіркестері: алдымен тіркесті танып, содан кейін сөзді тексеріңіз
Екі дауысты әріп бір дауысты дыбысты немесе дифтонгті білдіруі мүмкін. Тіркесті тану әрбір жазылған әріпті жеке оқып кетпеуге көмектеседі. Алайда екі дауыстының біріншісі міндетті түрде әліпбидегі атауындай айтылады деген ереже жоқ. Айтылым тұтас сөзге және оның жазылу үлгісіне байланысты.
| Жазылуы | Бастапқы бағдар болатын үлгі | Неге назар аудару керек? |
|---|---|---|
| ee | see /siː/, green /ɡriːn/ | Екі әріп екі буынды емес, бір дауысты дыбысты білдіреді. |
| ea | team /tiːm/ | bread /bred/ сөзімен салыстырыңыз: бірдей жазылған тіркес басқа дыбысты білдіреді. |
| ai, ay | rain /reɪn/, day /deɪ/ | Said /sed/ сөзі — ai үлгісіне бағынбайтын жиі кездесетін ерекшелік. |
| oa | boat /bəʊt/ | Америкалық айтылымда жиі қолданылатын дауысты — /oʊ/. |
| oo | food /fuːd/, good /ɡʊd/ | Бұл таныс сөздердің дауыстылары әртүрлі. |
| oi, oy | coin /kɔɪn/, boy /bɔɪ/ | Бір буынның ішінде бір дауыстыдан екіншісіне біртіндеп ауысу болады. |
| ou, ow | out /aʊt/, now /naʊ/ | snow /snəʊ/ және young /jʌŋ/ сөздерімен салыстырыңыз: бұл тіркестердің бірнеше оқылу нұсқасы бар. |
Кестені ұқсас сөздерден шағын топтар құрастыру үшін пайдаланыңыз, бірақ бір бағандағы барлық сөз бірдей оқылады деп ойламаңыз. Ерекше оқылатын сөзді үйренгенде, оны таныс үлгінің қасына жазыңыз. team және bread сөздерін салыстыру айырмашылықты анық көрсетеді әрі құрамында ea бар жаңа сөзді неге тексеру керегін түсіндіреді.
y әрпіне де назар аударған жөн. Ол yes сөзінің басында дауыссызды білдіреді; /aɪ/ дауыстысы my сөзінде осы әріп арқылы беріледі; ал сөз соңындағы, көбіне /i/ деп транскрипцияланатын дауысты happy сөзінде кездеседі. Әріптің әліпбидегі атауы оның нақты сөзде қай қызметті атқаратынын көрсетпейді.
Әртүрлі дыбыс білдіретін дауыссыз әріптер
Көптеген дауыссыз әріптің оқылуын болжауға болады, бірақ кейбір таныс әріптер бірнеше жолмен оқылады. C әрпі көбіне /s/ дыбысын білдіреді, егер одан кейін e, i, y келсе: мысалы, city. Ал /k/ дыбысы cat сияқты сөздерде кездеседі. Жаңа сөзге алғаш кездескенде бұл үлгі пайдалы, бірақ ch сияқты тіркестерді бөлек түсіндіру қажет.
G әрпі сол дауысты әріптердің алдында /dʒ/ дыбысын білдіруі мүмкін: мысалы, giant. Бірақ бұл үлгіге толық сенуге болмайды: get, give және girl сөздерінің бәрі /ɡ/ дыбысынан басталады. Одан кейінгі дауысты әріп әрқашан оқылуды анықтайды деп ойламай, тұтас сөзді тексеріңіз.
S әрпі /s/ немесе /z/ дыбысын білдіруі мүмкін: мысалы, see және rose сөздерінде. X әрпі /ks/ тіркесін box сөзінде, ал /ɡz/ тіркесін exam сөзінде білдіреді. Мұндай айырмашылықтарды білу — сөздің айтылуын үйренудің бір бөлігі; олардың болуы әліпбиді ұмытып қалдыңыз деген сөз емес.
Дауыссыз әріптердің тіркестері: sh, ch, th, ph және ng
Дауыссыз әріптердің тіркесі бір дыбысты немесе жеке әріптердің атауларына сәйкес келмейтін дыбыстар тізбегін білдіруі мүмкін. Sh көбіне /ʃ/ дыбысын білдіреді: мысалы, shop. Ch жиі /tʃ/ болып оқылады: мысалы, chair. Бірақ school сөзінде /k/, ал chef сөзінде /ʃ/ айтылатынымен салыстырыңыз. Кең таралған оқылуды бастапқы бағдар етіп алып, жиі кездесетін осы ерекшеліктерді арнайы есте сақтаңыз.
Th көбіне /θ/ дыбысын білдіреді, мысалы think сөзінде, немесе /ð/ дыбысын білдіреді, мысалы this сөзінде. Бұл дыбыстарды айтқанда тілдің ұшы үстіңгі алдыңғы тістерге тиеді немесе оларға өте жақын тұрады, ал ауа тар саңылаудан өтеді. Біріншісі — қатаң, екіншісі — ұяң дыбыс. Ұяң дыбысты айтқанда дауыс қатпарлары дірілдейді; тамағыңызға қолыңызды жеңіл тигізіп, екеуін салыстыра аласыз. Қазақ тілінде бұл екі дыбыстың дәл баламасы жоқ, сондықтан оларды үнемі бір таныс қазақ дыбысымен алмастыруға дағдыланбаңыз. Ағылшын тіліндегі айырмашылықтың өзін тыңдап, айтып жаттығыңыз.
Ph жиі /f/ болып оқылады: мысалы, phone. sing /sɪŋ/ сөзінде ng тілдің артқы бөлігі арқылы жасалатын бір мұрын жолды дыбысты білдіреді; ол қазақтың «ң» дыбысына ұқсайды, соңынан бөлек /ɡ/ қосылмайды. Ал finger сөзінің айтылымында /ŋɡ/ тіркесі бар. Демек, жазудағы ng әрдайым бірдей дыбыстар тізбегіне сәйкес келе бермейді.
Ck көбіне жалғыз /k/ дыбысын білдіреді: мысалы, back. Ал qu жиі /kw/ тіркесін білдіреді: мысалы, quick. Қатар тұрған дауыссыз дыбыстардың арасына дауысты қоса бермеңіз. stop сияқты сөзде бастапқы /s/ және /t/ дыбыстары қосымша буынсыз бірге айтылады. Қазақша сөздерге үйренген сөйлеуші үшін сөз басындағы осындай тіркестерді жеке жаттықтыру пайдалы.
Айтылмайтын әріптер: жазылған әріптердің кейбірі неге оқылмайды?
Айтылмайтын әріп сөздің жазылуында сақталады, бірақ оның қалыпты айтылымында бөлек дыбыспен берілмейді. Қазақ тілінде жазылу мен айтылудың арақатынасы ағылшын тіліне қарағанда жақынырақ болғандықтан, бұл тосын көрінуі мүмкін. Көзге көрінген әр әріпті оқу әрқашан дұрысырақ деген сөз емес: ол таныс ағылшын сөзін танылмайтын дыбыстар тізбегіне айналдырып жіберуі мүмкін.
Пайдалы үлгілерге сөз басындағы айтылмайтын k жатады: know және knee; сөз басындағы айтылмайтын w: write және wrong; сөз соңындағы айтылмайтын b: lamb және climb. Ал hour сөзі дауысты дыбыстан басталады, өйткені ондағы h айтылмайды. Мұндай сөзді алғаш жазып алғанда, оның айтылмайтын бөлігін белгілеп қойыңыз.
Кейбір әріп тіркестері бірнеше түрлі оқылады. Gh тіркесі night сөзінде айтылмайды, /f/ дыбысын laugh сөзінде және /ɡ/ дыбысын ghost сөзінде білдіреді. Барлық gh айтылмайды деп қабылдамай, осы сөздерді аудиожазбаларымен бірге үйреніңіз. British Council сайтында айтылмайтын әріптердің жиі кездесетін үлгілері қосымша түсіндіріледі.
r әрпінің жанындағы дауыстылар және айтылым нұсқаларының айырмашылығы
Дауыстыдан кейін жазуда r тұрса, жоғарыдағы қарапайым дауысты үлгілері оның айтылуын болжауға жеткіліксіз болуы мүмкін. Алынған британдық үлгідегі cat /kæt/ және car /kɑː/ сөздерін салыстырыңыз. ar, or, er, ir және ur сияқты тіркестерді танып үйренген дұрыс, бірақ олардың әрқайсысын нақты сөздермен және екпінмен байланыстыру қажет.
Осы британдық үлгіде екпін түскен or жиі /ɔː/ болып оқылады: мысалы, born /bɔːn/. Екпін түскен er, ir, ur тіркестері көбіне бірдей /ɜː/ дыбысын білдіреді: мысалы, term /tɜːm/, bird /bɜːd/ және turn /tɜːn/. Екпін туралы шарт маңызды: teacher сөзінің екпінсіз соңғы бөлігінде оның орнына әлсіз дауысты айтылады. Бұл мысалдар пайдалы топтарды тануға көмектеседі, сонымен бірге кейін кездесетін ерекшеліктер мен айтылым нұсқаларының айырмашылықтарын да ескеруге мүмкіндік береді.
Британдық сөздіктерде жиі берілетін ротикалық емес үлгіде жазылған r дауыссыздың немесе кідірістің алдында айтылмайды. Ал жиі қолданылатын америкалық ротикалық үлгіде ол айтылады. Сондықтан сөздікте car сөзінің британдық айтылымы /kɑː/, ал америкалық айтылымы /kɑːr/ түрінде берілуі мүмкін. Байланыстырып сөйлегенде бірінші үлгіні ұстанатын британдық сөйлеуші келесі сөздің дауыстысының алдында байланыстырушы /r/ дыбысын айтуы мүмкін: мысалы, car engine тіркесінде.
Британдық айтылым нұсқаларының бәрінде бұл r түсіп қалмайды, америкалық нұсқалардың бәрі де бір үлгіге бағынбайды. Жаңадан үйренушіге барлық аймақтық ерекшелікті меңгеру қажет емес. Өз жаттығуларыңыз үшін түсінікті бір айтылым үлгісін ұстаныңыз, сонымен қатар сөздіктегі басқа аудиожазба да дұрыс болуы мүмкін екенін ескеріңіз.
Сөз екпіні және әлсіз дауыстылар: әріптер неге бірдей анық естілмейді?
Бірнеше буыннан тұратын сөзде негізгі екпін әдетте бір буынға түседі. Ол дауыс биіктігі, ұзақтық және күштің үйлесімі арқылы басқа буындардан айқынырақ естіледі. Қазақ тілінде екпін көбіне соңғы буынға түседі, ал ағылшын тілінде ол барлық сөздің бірінші немесе соңғы буынына бекітілмеген. Сондықтан сөздің жазылуы екпіннің орнын әрдайым көрсете алмайды. Сөздіктегі екпін белгісі де сөзбен бірге үйрену керек мәліметтің бір бөлігі.
about /əˈbaʊt/ сөзінде негізгі екпін екінші буынға түседі. Алғашқы дауысты — /ə/, ол шва деп аталады және екпінсіз буындарда жиі кездесетін әлсіз дауысты дыбыс. Ол A әрпінің әліпбидегі атауындай айтылмайды. Шва әртүрлі дауысты әріптермен берілуі мүмкін; сондықтан әр дауыстыны оның ең таныс дыбысымен оқу кейде сөздің табиғи айтылуын бұзады.
Екпінсіз дауыстының бәрі шваға айналмайды. happy сөзінің соңындағы екпінсіз дауысты көбіне /i/ деп транскрипцияланады. Әлсіз буындардың бәрін бір дыбыспен алмастырмай, транскрипцияны толық оқып, тұтас сөзді тыңдаңыз. Жаңа сөзді жазып алғанда, мағынасымен бірге екпінін де белгілеңіз.
Ұзындау сөздерді айтуға ыңғайлы бөліктерге бөліңіз, бірақ әр бөлікке бірдей екпін түсірмеңіз. Қажет болса, сол бөліктерді жеке айтып жаттығып, кейін сөзді қалыпты екпінімен қайта біріктіріп айтыңыз. Бөлудің мақсаты — тұтас сөзді айтуға көмектесу; сөзіңіз бір-бірінен ажыраған үзінділер тізбегі сияқты естілмеуі керек.
-s және -es қосымшалары қалай айтылады?
Қалыпты көптік жалғауы мен етістіктің үшінші жақ жекеше түрінің қосымшасы жиі кездесетін үш жолмен айтылады. Нұсқаны таңдау негізгі сөздің соңғы жазылған әрпіне ғана емес, соңғы дыбысына байланысты. Осы қағида cats, dogs және buses сөздерінің соңында неліктен әртүрлі дыбыстар айтылатынын түсіндіреді.
Қатаң /p, t, k, f, θ/ дыбыстарынан кейін қосымша /s/ болып айтылады: cats /kæts/. Дауысты дыбыстардан және келесі топқа кірмейтін ұяң не үнді дауыссыздардан кейін /z/ айтылады: dogs /dɒɡz/, plays /pleɪz/. Ал /s, z, ʃ, ʒ, tʃ, dʒ/ дыбыстарынан кейін қосымша бір буын қосады және әдетте /ɪz/ деп транскрипцияланады: buses /ˈbʌsɪz/.
Алдымен осы айырмашылықтарды тыңдаңыз, таңбаларды дыбыстан бөлек жаттаумен шектелмеңіз. Әр көптік тұлғаға артық дауысты қоспаңыз: cats сөзінде екі емес, бір буын бар. Сөз негізінің өзі өзгеретін-өзгермейтінін де тексеріңіз: мысалы, leaf–leaves жұбында өзгереді. Қосымша ережесін қолдану қалыптан тыс немесе өзгерген негізді үйренудің орнын баспайды.
-ed қосымшасын артық буын қоспай қалай айтуға болады?
Дұрыс етістіктердің өткен шақтағы -ed қосымшасының да жиі кездесетін үш айтылу нұсқасы бар. /t/ немесе /d/ дыбысынан кейін ол бір буын қосады: wanted /ˈwɒntɪd/, needed /ˈniːdɪd/. Бұл — қосымшаның /ɪd/ нұсқасы. Жалғыз жазылуына қарап шешім қабылдамаңыз: алдымен қосымша жалғанбаған етістіктің соңғы дыбысын анықтаңыз.
Басқа қатаң дауыссыздардан кейін қосымша /t/ болып айтылады: мысалы, worked /wɜːkt/ және washed /wɒʃt/. Дауыстылардан және басқа ұяң не үнді дауыссыздардан кейін /d/ айтылады: мысалы, played /pleɪd/. Бұл тұлғаларда сөз соңына бөлек буын қосылмайды. British Council ұсынған дұрыс етістіктердің өткен шақ тұлғалары жөніндегі нұсқаулықта осы үш айтылымға қосымша мысалдар берілген.
Бұл түсіндірме дұрыс етістіктердің өткен шақ қосымшасына қатысты. Сын есім ретінде қолданылатын кейбір сөздердің өзіндік айтылымы бар: мысалы, a learned professor тіркесіндегі learned екі буыннан тұрады. Жаңадан үйренуші мұндай мысалдарды тұтас тіркес ретінде меңгере алады; дұрыс етістіктерге арналған бұл ережені жазуда ed әріптерімен аяқталатын барлық сөзге қолданудың қажеті жоқ.
Контекст кейде сөздің оқылуын неге өзгертеді?
Кейде бірдей жазылған сөз мағынасына немесе грамматикалық қолданысына қарай әртүрлі айтылады. Бастапқы кезеңде пайдалы мысалдың бірі — read етістігі. Оның негізгі тұлғасы мен осы шақтағы -s қосымшасынсыз тұлғасы /riːd/ деп, ал өткен шақ тұлғасы мен өткен шақ есімшесі /red/ деп айтылады. Жазылуы өзгермейді.
These days, I read every evening. сөйлемі қазіргі әдетті сипаттайды, сондықтан read сөзі /riːd/ деп оқылады. Ал I read it yesterday. сөйлемінде өткен уақыт туралы айтылғандықтан, /red/ айтылымы қажет. Жазудағы ea тіркесі мұны өздігінен анықтай алмайды. Тіл үйренушілерге арналған сөздікте осы тұлғалар көрсетіледі: Cambridge сөздігіндегі read сөзінің түсіндірмесін қараңыз.
Сөйлемді дауыстап оқымас бұрын оның мағынасын шолып шығыңыз. Кімнің не істейтінін және оның қашан болатынын білу дұрыс тұлғаны таңдауға, сөздерді мағынасына қарай топтастыруға және екпін түсіруге көмектеседі. Демек, дұрыс оқу әріптерді дыбысқа айналдыру жаттығуымен шектелмейді: ол айтылымды сөздік қормен және грамматикамен біртіндеп байланыстырады.
Сондай-ақ оқыңыз: Айтылым және тыңдап түсіну: аудио, фонетикалық транскрипция және бес минуттық жаттығу
Жеке сөздерден тұтас сөйлемге көшу
Сөйлемде сөйлеуші әдетте әр сөзді бірдей екпінмен айтпайды және әрқайсысынан кейін кідірмейді. Маңызды ақпарат айқынырақ беріледі, ал таныс грамматикалық қызмет атқаратын сөздер әлсіздеу естілуі мүмкін. Мысалы, екпінсіз can сөзі көбіне әлсіз /kən/ нұсқасында айтылады, оның толық нұсқасы — /kæn/. Қай сөздерге мән берілетіні айтылатын ой мен контекске байланысты.
Алдымен анық әрі мұқият айтыңыз, содан кейін өз айтылымыңызды тиісті тіркестің аудиожазбасымен салыстырыңыз. Қай сөздердің бірге топтасып айтылатынын және қай жердегі кідіріс мағынаны жеткізуге көмектесетінін тыңдаңыз. Тыныс белгілері бағыт береді, бірақ әрбір жазылған белгіге бірдей ұзақтықтағы кідіріс қосу табиғи сөйлеуді қамтамасыз етпейді.
Бірден өте жылдам сөйлеуге еліктеудің немесе дыбыстарды әдейі түсіріп айтудың қажеті жоқ. Алдымен сөздер танылатындай, мағына түсінікті болатындай айтыңыз. Кейін қысқа тіркесті бірнеше рет қайталап, назарыңызды жеке дыбыстардан тұтас тіркестің айтылуына ауыстырыңыз. Жеке сөздердің және сөйлемдердің аудиожазбалары өзара байланысты, бірақ әртүрлі мақсатқа қызмет етеді.
Бейтаныс сөзге кездескенде не істеу керек?
Алдымен таныс әріп тіркестері мен қосымшаларды байқаңыз. Сөзде айтылмайтын e үлгісі немесе таныс дауысты тіркес бар-жоғын тексеріңіз, бірақ алғашқы оқылуын болжам ретінде қабылдаңыз. Ұзын сөздің бір буыны таныс көрінгені үшін ғана оның екпініне сенімді түрде шешім шығармаңыз.
Тұтас сөзді тіл үйренушілерге арналған сөздіктен іздеңіз. Мағынасы мен грамматикалық тұлғасын тексеріп, транскрипциясын оқыңыз және тиісті аудиожазбасын тыңдаңыз. Алғашқы болжамыңызды естігеніңізбен салыстырыңыз: күтпеген ерекшелік дауыстыда ма, айтылмайтын әріпте ме, қосымшада ма, әлде екпінде ме? Сол ерекшелікті анықтау нақты нені есте сақтау керегін көрсетеді.
Содан кейін сөзді аудиожазбасыз қайта айтып, тағы бір тексеріңіз де, қысқа тіркесте қолданыңыз. Егер ол таныс үлгіге бағынбаса, жазбаларыңызда сол үлгінің қалыпты мысалының қасына орналастырыңыз. Осылайша жалпы оқу тәсілдерін меңгерумен бірге, айтылуын білетін сөздер қорын да жинайсыз. Cambridge сайтының айтылым беттерінде британдық та, америкалық та аудиоүлгілер бар.
Оқуды жай болжауға айналдырмай қалай жаттығуға болады?
Бір жолы бір айырмашылықпен жұмыс істеңіз. Бір сабақта сөз соңындағы айтылмайтын e әрпіне, oo тіркесінің екі кең таралған оқылуына немесе /ɪ/ мен /iː/ айырмашылығына көңіл бөлуге болады. Бірнеше таныс мысалды оқып, тыңдаңыз және ненің өзгеретінін түсіндіріп көріңіз. Одан кейін сол сөздердің бірі бар қысқа сөйлемді оқыңыз: сонда үлгі тек жеке тізім ретінде ғана есте қалмайды.
Сөздерінің көбі таныс қысқа мәтіндерді таңдаңыз. Әр сөз үшін сөздікке жүгіну керек болса, мағына мен айтылымға қатар назар аудару қиындайды. Алдымен түсіну үшін оқыңыз, сенімсіз сөздерді тексеріңіз, содан кейін үзіндіні дауыстап оқыңыз. Сол үзіндінің аудиожазбасы жеке дыбыстарды ғана емес, екпін мен мағыналық топтарға бөлуді де салыстыруға мүмкіндік береді.
Сөздерді мағынасымен, транскрипциясымен және жеке аудиожазбасымен қайталау үшін LuvStudy сөздік қорды дамыту жаттығуларын пайдалана аласыз. Жазылуына қарап отырып тыңдау нақты сөздерден таныс заңдылықтарды байқауға көмектеседі. Сайт сіздің дауыстап оқуыңызды автоматты түрде бағаламайды, ал жеке сөздердің аудиосы өзара байланысқан сөйлемдерді тыңдаудың орнын баспайды.
Үлгілерді тексеріп, таңдауыңызды түсіндіріңіз
Бұл тапсырмалар жоғарыда түсіндірілген оқу қағидаларын қайталайды. Дұрыс нұсқаны ғана таңдаумен шектелмей, әр жауаптың себебін анықтауға тырысыңыз. IPA арқылы берілген жауаптардың бәрі басында сипатталған айтылым үлгісіне сүйенеді.
- hat /hæt/ және hate /heɪt/ сөздерінде не өзгереді? Соңғы e қосымша буын жасай ма?
- food және good сөздерінің дауыстылары осы нұсқаулықтағы айтылым үлгісінде бірдей ме?
- sh тіркесі shop сөзінде қалай оқылады: бір дыбыс ретінде ме, әлде екі әріптің атауы ретінде ме?
- write сөзінің басындағы қай әріп айтылмайды?
- about /əˈbaʊt/ сөзінде қай буынға екпін түседі және алғашқы дауысты қалай айтылады?
- Қалыпты қосымшаның дыбысын таңдаңыз: cats — /s/, /z/ әлде /ɪz/?
- worked сөзінің соңында /t/, /d/ әлде /ɪd/ айтыла ма? Оны wanted сөзімен салыстырыңыз.
- read сөзі I read it yesterday. сөйлемінде қалай айтылады: /riːd/ әлде /red/?
Жауаптар мен түсіндірмелер
- Дауысты /æ/ дыбысынан /eɪ/ дыбысына өзгереді. Соңғы e айтылмайды; екі сөз де бір буыннан тұрады.
- Жоқ. Food сөзінде /uː/, ал good сөзінде /ʊ/ айтылады. Жазудағы oo тіркесінің барлық сөзге ортақ бір ғана оқылуы жоқ.
- Ол бір ғана /ʃ/ дыбысын білдіреді. Әріп атаулары сөздің дыбыстарын біріктіру үшін емес, оны дауыстап әріптеп айту үшін қолданылады.
- W айтылмайды. Сөз /r/ дыбысынан басталады, /w/ айтылмайды.
- Екпін екінші буынға түседі. Алғашқы дауысты — әлсіз /ə/ дыбысы, ол A әрпінің әліпбидегі атауындай айтылмайды.
- /s/, өйткені негізгі сөз қатаң /t/ дыбысымен аяқталады. Артық буын қосылмайды.
- Worked сөзіндегі қосымша /t/ болып айтылады, себебі алдында /k/ тұр; сөз бір буынды болып қалады. Wanted сөзінде қосымша /ɪd/ болып айтылады, себебі алдында /t/ тұр; сөз екі буыннан тұрады.
- /red/. Сөйлем өткен уақытқа қатысты, сондықтан жазылуы өзгермесе де, өткен шақ тұлғасының айтылымы қажет.
Сондай-ақ оқыңыз: Бастаушыларға арналған ағылшын грамматикасы: негізгі ережелер мен мысалдар
Оқу ережелері нақты сөздермен байланысқанда пайдалы болады
Ағылшынша оқуды бастау үшін әр бейтаныс сөздің айтылуын мінсіз болжай білу міндетті емес. Пайдалы заңдылықтарды танып, сөз олардан өзгеше оқылғанда оны байқап, сенімді жолмен тексере білу қажет. Дауысты тіркестер, айтылмайтын әріптер, екпін және қосымшалар жалпы жүйені береді; ал аудиожазбалар мен мағыналы сөйлемдер бұл жүйенің тілде қалай жұмыс істейтінін көрсетеді.
Қиындық туғызған үлгіге бірнеше жаңа мысалмен қайта оралыңыз, содан кейін сол сөздерді қысқа үзіндіде қолданыңыз. Уақыт өте келе көбірек сөзді бірден танитын боласыз, ал оқу ережелері келесі бейтаныс сөзді оқуға көмектесетін құрал болып қала береді.
