Адамды, әрекетті және затты білдіретін сөздерді білгеннің өзінде, оларды қалай байланыстыру керегіне сенімсіз болуыңыз мүмкін. Ағылшын грамматикасы осы байланыстарды түсіндіреді: кім не істеп жатыр, әрекет үнемі бола ма, әлде дәл қазір орындалып жатыр ма, қай затты меңзеп тұрсыз, ойды хабарлап тұрсыз ба, әлде сұрақ қойып тұрсыз ба? Грамматиканың күнделікті қолданыстағы мақсаты — айтқыңыз келген мағынаны анық жеткізу.
Жаңадан үйренуші үшін қиындық көбіне бір күрделі ережеде емес, бір сөйлемнің ішінде бірнеше шағын таңдау жасау қажеттігінде. is керек пе, әлде does керек пе? Етістікке -s жалғау қажет пе? Зат есімнің алдына a қойыла ма, әлде the қойыла ма? Жүйені қисынды ретпен үйренсеңіз, бұл таңдауларды түсіну жеңілдейді.
Бұл нұсқаулық сол негізді қадам сайын қалыптастырады. Мұнда өзіңізді таныстыруға, күнделікті оқиғаларды айтуға, ақпарат сұрауға және қарапайым ойларды байланыстыруға қажет ағылшын грамматикасының негізгі ережелері берілген. Бұл барлық ерекшеліктердің тізімі емес. Әр бөлімде құрылым түсіндіріліп, сол түсіндірменің жанында мысалдар келтіріледі. Сондықтан сөйлемнің қалай жасалатынын да, белгілі бір форманың неліктен қолданылғанын да көре аласыз.
Ағылшын сөйлемінің құрылымынан бастаңыз
Қарапайым хабарлы сөйлемде бастауыш әдетте етістіктен бұрын келеді. Бастауыш сөйлемнің кім немесе не туралы екенін көрсетеді, ал етістік әрекетті немесе күйді білдіреді. Егер әрекет біреуге не бір нәрсеге бағытталса, оны білдіретін толықтауыш көбіне етістіктен кейін тұрады. Maya reads a message. — «Майя хабарлама оқиды» сөйлемінде Maya — бастауыш, reads — етістік, ал a message — толықтауыш.
Сөздердің бұл реті мағынаны жеткізуге қатысады. The dog follows the boy. — «Ит баланың соңынан ереді» сөйлемінде еріп келе жатқан — ит; екі зат есімнің орнын ауыстырсаңыз, кімнің кімге ергені өзгереді. Қазақ тілінде толықтауыш көбіне етістіктен бұрын тұрады, ал сөздердің қызметін септік жалғаулары да көрсетеді. Сондықтан қазақша табиғи естілетін сөз тәртібін ағылшын тіліне сол күйінде көшіруге болмайды. Алдымен бастауыш пен етістікті табыңыз, содан кейін ойды толықтыратын қажетті ақпаратты қосыңыз.
Әр сөйлемге толықтауыш қажет емес. The baby sleeps. — «Сәби ұйықтайды» — толық сөйлем. Ал The baby is tired. — «Сәби шаршаған» сөйлемінде is бастауышты оның күйін сипаттайтын сөзбен байланыстырады. Қарапайым толық хабарлы сөйлемдерде бастауыш әдетте ашық айтылуы керек: It is cold. — «Күн суық» сөйлемінде нақты бір затты білдірмесе де, it бар. Бұйрықты сөйлемдер — жиі кездесетін ерекшелік: Open the window. — «Терезені аш» тыңдаушыға бағытталады, бірақ you есімдігі тікелей айтылмайды.
Есімдіктер: әрекетті кім жасайды және ол кімге бағытталады?
Есімдіктер адамдар мен заттарды әр жолы атын қайталамай атауға мүмкіндік береді. Олардың формасы сөйлемдегі қызметіне қарай өзгеруі мүмкін. Бастауыштық форма бастауыш орнында қолданылады, ал толықтауыштық форма көптеген етістіктерден және предлогтардан кейін келеді. She knows me. — «Ол мені таниды» сөйлемінде she — бастауыш, ал me — толықтауыш. Олардың орнына тиісінше her және I қойсақ, сөйлемнің құрылымы қате болады. Қазақ тіліндегі «мен — мені — маған» айырмасын білетініңіз бұл қызметтерді түсінуге көмектеседі, бірақ ағылшын формалары қазақ септіктеріне бір-бірден дәл сәйкес келмейді.
| Бастауыштық форма | Толықтауыштық форма | Зат есімнің алдындағы тәуелдікті білдіретін форма |
|---|---|---|
| I — мен | me — мені, маған | my — менің |
| you — сен, сіз, сендер, сіздер | you — сені, саған, сізді, сізге және көпше түрлері | your — сенің, сіздің, сендердің, сіздердің |
| he — ол (ер адам) | him — оны, оған (ер адам) | his — оның (ер адамның) |
| she — ол (әйел адам) | her — оны, оған (әйел адам) | her — оның (әйел адамның) |
| it — ол (көбіне зат не жануар) | it — оны, оған | its — оның |
| we — біз | us — бізді, бізге | our — біздің |
| they — олар | them — оларды, оларға | their — олардың |
Соңғы баған адамның не заттың кімге қатысты екенін көрсетеді: my friend — «менің досым», their house — «олардың үйі». Бұл формалар зат есімнің алдына қойылады. This is my bag. — «Бұл — менің сөмкем» және This bag is mine. — «Бұл сөмке менікі» сөйлемдерін салыстырыңыз: mine өз алдына жеке қолданылады. my bag деп айтыңыз, the my bag деп айтпаңыз. Адамның атымен бірге меншіктілікті 's арқылы көрсетуге болады: Maya's bag — «Майяның сөмкесі».
You бір адамға да, бірнеше адамға да бағыттала алады; етістіктің онымен қиысуы әдетте өзгермейді. They бірнеше адамды не затты білдіруі мүмкін, сонымен қатар бір адам туралы, мысалы, оның жынысы белгісіз болғанда да қолданылады. Мұндайда да they are және they have сияқты формалар сақталады. Қазақ тіліндегі «ол» жынысты ажыратпайды, ал ағылшын тілінде адамға сілтейтін есімдікті таңдағанда осы айырма ескеріледі. Есімдіктерді тек жеке аудармалар тізімі ретінде емес, толық сөйлемдердің құрамында үйреніңіз.
Be етістігі: am, is және are не үшін керек?
be етістігі бастауышты оның кім немесе не екенін, күйін немесе орнын білдіретін ақпаратпен байланыстырады. Осы шақта am формасы I есімдігімен, is формасы he, she, it есімдіктерімен және жекеше зат есімнен жасалған бастауышпен, ал are формасы you, we, they есімдіктерімен және көпше зат есімнен жасалған бастауышпен қолданылады. Таңдау етістікке ең жақын тұрған сөзге емес, бастауышқа байланысты.
My sister is a doctor. — «Менің әпкем — дәрігер» сөйлемінде is адамды оның мамандығымен байланыстырады. We are tired. — «Біз шаршадық» сөйлемінде адамдардың күйі, ал The keys are on the table. — «Кілттер үстелдің үстінде» сөйлемінде олардың орналасқан жері айтылады. Қазақ тілінде «Ол — дәрігер» немесе «Кілттер үстелде» деп жеке байланыстырушы етістіксіз айта аламыз. Ағылшын тіліндегі осындай қалыпты сөйлемдерде be қажет. Жасты айтқанда да осы құрылым қолданылады: I am twenty. — «Мен жиырма жастамын».
Болымсыз сөйлем жасау үшін етістіктен кейін not қойыңыз: She is not ready. — «Ол дайын емес». Сұрақ қою үшін етістікті бастауыштың алдына шығарыңыз: Is she ready? — «Ол дайын ба?» Бұл құрылымға do қоспаңыз. Әңгімелесуде және бейресми жазба тілде I'm, isn't және aren't сияқты қысқарған формалар жиі кездеседі.
Be — әр әрекеттің алдына қоя беретін әмбебап сөз емес. I work. — «Мен жұмыс істеймін» сөйлеміне am қажет емес. I am working. — «Мен жұмыс істеп жатырмын» — кейінірек түсіндірілетін басқа дұрыс құрылым. I am work. осы екеуін қате біріктіреді.
Зат есімдер: жекеше, көпше және тікелей саналмайтын ұғымдар
Саналатын зат есім жеке-жеке санай алатын затты білдіреді: бір билет, екі билет. Ағылшын тіліндегі көпше түрдің әдеттегі жалғауы — -s, бірақ жазылу үлгілері әртүрлі: box–boxes — «қорап — қораптар», city–cities — «қала — қалалар», boy–boys — «ұл бала — ұл балалар». Ережеге бағынбайтын көпше түрлер де бар: мысалы, child–children — «бала — балалар». Сөзді көпше түрге айналдыру үшін ғана апостроф қоймаңыз. Қазақ тілінде сан есімнен кейін зат есім әдетте жекеше қалпында қалады, ал ағылшын тілінде бірден көп затты атағанда көпше форма қажет болатынын ескеріңіз.
Саналмайтын зат есімдер негізгі мағыналарында басқаша қолданылады. Water — «су», information — «ақпарат» және furniture — «жиһаз» осы мағыналарында әдетте тікелей саналмайды. some information — «біраз ақпарат» деп айтыңыз, an information деп айтпаңыз. Мөлшерді не жеке бірліктерді санау үшін лайықты саналатын зат есім қосыңыз: two glasses of water — «екі стақан су» немесе three pieces of furniture — «жиһаздың үш данасы», мысалы, үстел, орындық және шкаф.
Саналатын не саналмайтын болуы заттың өмірде санала алатынына ғана емес, сөздің қолданылуы мен мағынасына байланысты. Бір зат есім екі түрлі қолданыла алады: chicken тауық етін білдіруі мүмкін, ал a chicken бір тауықты білдіреді. Қажетті мағынаны тіл үйренушілерге арналған сөздіктен тексеруге болады. Ағылшын тіліндегі қолданыс қазақ тіліндегімен міндетті түрде сәйкес келеді деп ойламаңыз.
Some хабарлы сөйлемдерде жиі нақты көрсетілмеген мөлшерді білдіреді: We have some rice. — «Бізде біраз күріш бар». Any болымсыз сөйлемдерде және жауабы алдын ала болжанбайтын сұрақтарда жиі кездеседі: We don't have any rice. — «Бізде мүлде күріш жоқ». Бұлар — жиі кездесетін үлгілер, ешқашан өзгермейтін ережелер емес: бір нәрсе ұсынғанда көбіне some қолданылады, мысалы, Would you like some tea? — «Шай ішесіз бе?» Санын сұрағанда көпше саналатын зат есіммен How many tickets? — «Неше билет?» деп, ал саналмайтын зат есіммен How much water? — «Қанша су?» деп айтыңыз.
Артикльдер: a, an, the немесе артикльсіз қолданыс
Артикльдер тыңдаушыға қай зат не адам туралы айтып тұрғаныңызды анықтауға көмектеседі. Қазақ тілінде артикль жоқ, сондықтан ағылшын тіліндегі бұл таңдауға арнайы назар аудару қажет. Бір топқа жататын бір затты атап, оның нақты қайсысы екенін тыңдаушыға білдірмегенде, жекеше саналатын зат есімнің алдына a/an қойыңыз. Тыңдаушы меңзелген адамды не затты анықтай алса, the қолданыңыз. I bought a lamp. The lamp is blue. — «Мен шам сатып алдым. Ол шам көк түсті» мысалында екінші сөйлем бұрын айтылған шамға қайта сілтейді.
Бұл жай ғана «бірінші рет айтылса — бір артикль, екінші рет айтылса — екіншісі» деген ереже емес. Қай есік екені түсінікті болса, оны бұрын атамай-ақ Could you close the door? — «Есікті жауып жібересіз бе?» деп сұрай аласыз. a не an таңдауын келесі сөздің жазылған әрпіне емес, алғашқы дыбысына қарап жасаңыз: a university — «бір университет» тіркесіндегі зат есім /j/ дыбысынан басталады; an hour — «бір сағат» тіркесіндегі зат есім дауысты дыбыстан басталады.
Жалпылама ой айтқанда көпше және саналмайтын зат есімдер жиі артикльсіз келеді: Dogs need exercise. — «Иттерге қимыл-қозғалыс қажет». Ал жекеше саналатын зат есімге әдетте анықтауыш сөз керек: a book — «бір кітап», the book — «сол кітап» немесе my book — «менің кітабым». Мұндағы анықтауыш сөз зат есімнің нені білдіретінін нақтылауға көмектеседі. Бұл аудармалар мағынаны түсіндіруге арналған: артикльді қазақша әр сөйлемде жеке сөзбен аудару міндетті емес. Толығырақ Cambridge ұсынған артикльдер түсіндірмесінен оқи аласыз.
Сын есімдер, үстеулер және қарапайым салыстырулар
Сын есім адамды не затты сипаттайды. Ол көбіне зат есімнің алдында, мысалы, a quiet room — «тыныш бөлме» тіркесінде немесе be етістігінен кейін, мысалы, The room is quiet. — «Бөлме тыныш» сөйлемінде келеді. Ағылшын тіліндегі сын есімдер әдетте зат есімнің көпше түріне қарай өзгермейді және грамматикалық род бойынша түрленбейді. quiet сөзі two quiet rooms — «екі тыныш бөлме» тіркесінде де сол күйінде қалады. Көпше түр жалғауы сын есімге емес, зат есімге жалғанады. Қазақ тілінде де сын есім өзі анықтайтын зат есіммен көптік бойынша қиыспайды және грамматикалық род жоқ; осы ұқсастықты тірек ете аласыз.
Үстеу әрекеттің қалай орындалатынын сипаттай алады. Адамның өзін сипаттайтын She is careful. — «Ол сақ» сөйлемін оның көлік жүргізуін сипаттайтын She drives carefully. — «Ол көлікті абайлап жүргізеді» сөйлемімен салыстырыңыз. Сын-қимыл үстеулерінің көбі -ly жұрнағымен аяқталады, бірақ бұл барлық жағдайда жарайтын белгі емес. Fast сын есім де, үстеу де бола алады: «жылдам»; ал friendly — «ақжарқын, жылы шырайлы» — сын есім. good — «жақсы» сын есіміне сәйкес келетін қалыпты үстеу — well, яғни әрекетті «жақсы» орындау.
Екі нәрсені салыстырғанда көптеген қысқа сын есімге -er қосылады: This bag is cheaper than that one. — «Бұл сөмке ана сөмкеден арзанырақ». Көптеген ұзын сын есім more сөзімен қолданылады: This chair is more comfortable. — «Бұл орындық ыңғайлырақ». Асырмалы шырай белгілі бір топтағы белгінің ең жоғары дәрежесін көрсетеді: the cheapest bag — «ең арзан сөмке», the most comfortable chair — «ең ыңғайлы орындық». Кейбір формалар ережеге бағынбайды, мысалы, good–better–best — «жақсы — жақсырақ — ең жақсы». Жаңа сын есімді қажет болғанда оның шырай формаларымен бірге үйреніңіз және more cheaper сияқты екі салыстыру үлгісін бір формада қатар қолданбаңыз.
Have және there is: иелік ету мен бір нәрсенің бар болуы
have иелікті, сондай-ақ көптеген жеке қарым-қатынастар мен қасиеттерді білдіру үшін қолданылады. Жай осы шақта has формасын he, she, it есімдіктерімен және жекеше зат есімнен жасалған бастауышпен қолданыңыз: Maya has a bicycle. — «Майяның велосипеді бар». Бұл құрылымның сұраулы және болымсыз түрлерінде do/does қолданылады: Does Maya have a bicycle? — «Майяның велосипеді бар ма?» does сөзінен кейін негізгі етістік have болады, has болмайды. Бұл — етістіктің негізгі формасы: сөздіктегі форманың to бөлшегінсіз түрі. Мысалы: have — «ие болу», work — «жұмыс істеу» немесе go — «бару».
Сіз have got құрылымын да кездестіресіз: ол әсіресе британдық ауызекі ағылшын тілінде иелікті білдіру үшін қолданылады. Оның сұрақ жасау үлгісі бөлек: Have you got a bicycle? — «Сенің велосипедің бар ма?» Екі құрылым да пайдалы, бірақ оларды араластырып, Do you have got ...? деп айтпаңыз. Үйренудің бастапқы кезеңінде бір үлгіні жүйелі қолданудан бастаңыз.
There is және there are бір нәрсенің бар екенін немесе белгілі бір жерде тұрғанын алғаш хабарлайды. Бір дүкен бар екенін айту үшін There is a shop near my house. — «Менің үйімнің жанында дүкен бар» деңіз, ал көпше түрде There are two shops. — «Екі дүкен бар» қолданылады. The shop is near my house. — «Дүкен менің үйімнің жанында» сөйлемімен салыстырыңыз: мұнда қай дүкен екені белгілі, сіз оның орнын сипаттап тұрсыз. Бір нәрсенің барын алғаш хабарлайтын осындай сөйлемдердегі there «ана жерде» деген алыстағы орынды білдірмейді. Қазақша иелік те, бір нәрсенің бар болуы да «бар» сөзімен берілуі мүмкін, сондықтан ағылшынша құрылымды мағынасына қарап таңдаңыз.
Present Simple: әдеттер, фактілер және қазіргі жағдайлар
Жай осы шақты әдеттерді, жалпы фактілерді және қазіргі кезде жалпы алғанда дұрыс деп сипаттайтын жағдайларды айту үшін қолданыңыз. I walk to work. — «Мен жұмысқа жаяу барамын» сөйлемі күнделікті әдетті сипаттайды; әрекеттің сіз сөйлеп тұрған сәтте орындалуы міндетті емес. She lives near the station. — «Ол вокзалдың жанында тұрады» оның қазіргі жағдайын сипаттайды, бірақ өмір бойы сонда тұратынын білдірмейді.
Етістіктердің көбі I, you, we, they есімдіктерімен негізгі формада қолданылады. he, she, it немесе жекеше зат есімнен жасалған бастауышпен -s не жазылуына сәйкес басқа нұсқасы қосылады: works — «жұмыс істейді», watches — «көреді, бақылайды», studies — «оқиды, зерттейді». Сұрақтар мен болымсыз сөйлемдерде бұл грамматикалық белгіні does өзі көрсетеді, сондықтан негізгі етістік бастапқы формасына қайтады: Does she work here? — «Ол осында жұмыс істей ме?», She doesn't work here. — «Ол осында жұмыс істемейді».
I, you, we, they есімдіктерімен және көпше зат есімнен жасалған бастауыштармен осындай сұрақтарда do, ал болымсыз сөйлемдерде do not қолданылады. Соңғысы әдетте don't болып қысқарады: Do they work here? — «Олар осында жұмыс істей ме?», They don't work here. — «Олар осында жұмыс істемейді». Негізгі етістік өз негізгі формасында қалады. be етістігінің бұған дейін түсіндірілген өз үлгісі бар екенін есте сақтаңыз.
Жиілікті білдіретін often — «жиі» және usually — «әдетте» сияқты сөздер көбіне негізгі етістіктің алдында, бірақ be етістігінен кейін тұрады: I usually cook. — «Мен әдетте тамақ дайындаймын», I am usually busy. — «Менің әдетте қолым бос емес». Жай осы шақ кесте бойынша болатын оқиғаларды да білдіре алады. Сирек қолданыстарына көшпей тұрып, негізгі мағыналарын меңгеріңіз; қосымша жаттығуларды British Council ұсынған Present Simple нұсқаулығынан таба аласыз.
Present Continuous: жүріп жатқан әрекет немесе уақытша жағдай
Созылыңқы осы шақ am/is/are және одан кейін келетін -ing формасы арқылы жасалады. Екі бөлігі де қажет: I am reading. — «Мен оқып отырмын» дұрыс, ал I reading. дұрыс емес. Бұл құрылым әрекетті сіз айтып отырған уақыт шамасында жүріп жатқан үдеріс ретінде көрсетеді. Ол дәл осы сәтті де, қазіргі уақыт төңірегіндегі уақытша кезеңді де білдіруі мүмкін.
She works in a hotel. — «Ол қонақүйде жұмыс істейді» және She is working in a hotel this month. — «Ол осы айда қонақүйде жұмыс істеп жүр» сөйлемдерін салыстырыңыз. Біріншісі оның жұмысын қазіргі жалпы жағдай ретінде көрсетеді. Екіншісі жағдайдың уақытша екенін айқындайды; сіз осыны айтқан дәл секундта оның жұмыс істеп жатуы міндетті емес. Айырмашылық уақытты білдіретін сөздің бар-жоғында ғана емес, жеткізгіңіз келген мағынада. Қазақ тіліндегі «істейді», «істеп жатыр», «істеп жүр» айырмалары бұл мағынаны түсінуге көмектеседі, бірақ ағылшын формасын әрқашан жағдайға қарай таңдаңыз.
Күйді білдіретін көптеген етістіктер, соның ішінде өзінің әдеттегі күй мағынасындағы know — «білу» және need — «қажет ету», көбіне жай шақ формаларында қолданылады. Қазіргі сәт туралы айтқанда да I know the answer. — «Мен жауапты білемін» деңіз. Кейбір етістіктің мағынасы жай және созылыңқы формада өзгеруі мүмкін, сондықтан бұл бастапқы ережені белгілі бір етістік ешқашан -ing формасында қолданылмайды деген тұжырымға айналдырмаңыз.
Past Simple: өткендегі аяқталған жағдай туралы айту
Жай өткен шақ оқиғаны немесе жағдайды өткендегі аяқталған уақыт кезеңіне орналастырады. Ол уақыт сөйлемде тікелей көрсетілуі мүмкін: We visited our friends yesterday. — «Біз кеше достарымызға қонаққа бардық». Сондай-ақ ол әңгімеден түсінікті болуы мүмкін. Бұл шақты қолдану үшін сөйлемде міндетті түрде yesterday — «кеше» сөзі болуы шарт емес. Маңыздысы — белгілі бір тірек сөздің болуы емес, оқиғаның өткен уақытқа қатысты болуы.
Дұрыс етістіктердің өткен шақ формасы әдетте -ed арқылы жасалады, қажет болғанда жазылуы да өзгереді. Бұрыс етістіктердің формаларын үйрену керек: go–went — «бару — барды», see–saw — «көру — көрді». Осы әрекет етістіктерімен қарапайым сұраулы және болымсыз сөйлем жасағанда did немесе didn't және негізгі форманы қолданыңыз: Did you go? — «Сен бардың ба?», I didn't go. — «Мен бармадым». Өткен шақ мағынасын did өзі білдіріп тұр, сондықтан didn't went формасы қате.
Be етістігінің өткен шақ үлгісі өзгеше: I/he/she/it was және you/we/they were. Was she at home? — «Ол үйде болды ма?» және She wasn't at home. — «Ол үйде болған жоқ» деп айтыңыз, did қоспаңыз. Жаттығу кезінде be мен кәдімгі негізгі етістіктер арасындағы осы айырманы үнемі ескеріңіз.
Келер шақты білдіру: will, going to және келісілген жоспарлар
Ағылшын тілінде болашақты білдірудің бірнеше тәсілі бар. Will мен одан кейінгі негізгі форма болжамды, уәдені немесе сөйлеп тұрған сәтте қабылданған шешімді білдіре алады. Біреудің сөмкесін көтере алмай қиналып тұрғанын байқасаңыз, I'll help you. — «Мен сізге көмектесемін» деп сол сәттегі шешіміңізді жеткізе аласыз. Болымсыз won't формасы will not тіркесінің қысқарған түрі.
Be going to мен негізгі форма көбіне бұрыннан бар ниетті немесе қазіргі белгілерге сүйенген болжамды білдіреді. I'm going to study tonight. — «Мен бүгін кешке сабақ оқымақпын» сөйлемі алдын ала бар жоспарыңызды жеткізеді. Бұл құрылымда am/is/are сақталуы керек; I going to study — толық емес құрылым.
Созылыңқы осы шақ алдын ала келісілген болашақ оқиғаны да білдіре алады: We're meeting our teacher tomorrow. — «Біз ертең мұғалімімізбен кездесеміз». Бұл тәсілдердің қолданысы кейде қабысады, ал қайсысы табиғи естілетіні мәнмәтінге байланысты. Болашаққа қатысты әр ойды міндетті түрде will арқылы аудару керек деп ойламаңыз. Алдымен жаңа шешімді хабарлап тұрсыз ба, ниетіңізді айтып тұрсыз ба, әлде келісілген кездесуді не басқа істі меңзеп тұрсыз ба — соны анықтаңыз.
Present Perfect: өткен оқиғаның қазіргі кезбен байланысы
Аяқталған осы шақ have/has және көбіне етістіктің үшінші формасы деп аталатын өткен шақ есімшесі арқылы жасалады. Дұрыс етістіктерде оның жазылуы -ed арқылы жасалған өткен шақ формасымен бірдей; бұрыс етістіктерде өзгеше болуы мүмкін, мысалы, write–wrote–written — «жазу» етістігінің үш формасы. Бұл шақ өткендегі жағдайды жай ғана аяқталған өткен уақытқа жатқызбай, қазіргі кезбен байланыстырады.
Мысалы, I have lost my key. — «Мен кілтімді жоғалтып алдым» қазір есікті неліктен аша алмай тұрғаныңызды түсіндіре алады. I lost my key yesterday. — «Мен кеше кілтімді жоғалтып алдым» сөйлемі жоғалтуды нақты көрсетілген, аяқталған уақытқа орналастырады. Аяқталған осы шақ әдетте yesterday — «кеше» сияқты аяқталған уақытты білдіретін сөздермен қатар қолданылмайды. Ол осы кезге дейінгі тәжірибені және әлі жалғасып келе жатқан кейбір жағдайларды да сипаттайды: I have lived here for two years. — «Мен мұнда екі жылдан бері тұрамын». Бұл сөйлемдегі адам әлі де сол жерде тұрады. Қазақша аудармалар ағылшын шақтарының айырмасын әрдайым жеке форма арқылы көрсетпейтіндіктен, уақытпен байланысты мағынаны ескеріңіз. Бұл шолу — бастапқы түсінік; басқа қолданыстарын British Council ұсынған Present Perfect түсіндірмесінен оқи аласыз.
Сондай-ақ оқыңыз: Ағылшын тіліндегі шақтар: шатаспай қалай үйренуге болады — жаңадан бастаушыларға түсіндірме
Сұрақтар мен болымсыз сөйлемдер: дұрыс құрылымды таңдау
Ағылшын тіліндегі барлық сұрақ бір ғана көмекші сөзді қосу арқылы жасалмайды. Алдымен етістіктің құрылымына қараңыз. be қолданылса, оны бастауыштың алдына шығарыңыз. Жай осы шақтағы немесе жай өткен шақтағы кәдімгі негізгі етістікпен жасалған сұрақтардың көбіне do/does/did қажет. can сияқты модаль етістік болса, соны бастауыштың алдына қойыңыз. Кестеде аяқталған осы шақтағы көмекші have етістігі де көрсетілген.
| Болымды хабарлы сөйлем | Сұраулы сөйлем | Болымсыз сөйлем |
|---|---|---|
| She is ready. Ол дайын. | Is she ready? Ол дайын ба? | She isn't ready. Ол дайын емес. |
| She works here. Ол осында жұмыс істейді. | Does she work here? Ол осында жұмыс істей ме? | She doesn't work here. Ол осында жұмыс істемейді. |
| She can help. Ол көмектесе алады. | Can she help? Ол көмектесе ала ма? | She can't help. Ол көмектесе алмайды. |
| She has finished. Ол аяқтап болды. | Has she finished? Ол аяқтап болды ма? | She hasn't finished. Ол әлі аяқтаған жоқ. |
Бірнеше бөліктен тұратын формада сұрақ жасау үшін бірінші көмекші етістікті пайдаланыңыз, ал болымсыз сөйлемде содан кейін not қойыңыз: Is she working? — «Ол жұмыс істеп жатыр ма?», She isn't working. — «Ол жұмыс істеп жатқан жоқ». Көмекші have етістігі Has she finished? — «Ол аяқтап болды ма?» сөйлемінде иелікті білдіретін Does she have a bicycle? — «Оның велосипеді бар ма?» сөйлеміндегіден басқаша қолданылады. Сұрау сөздері әдетте сұраулы құрылымның алдында тұрады: Where does she work? — «Ол қайда жұмыс істейді?» Қажетті көмекші етістік бар болса, оған тағы do қоспаңыз.
Жиі кездесетін бір ерекшелік — бастауыштың өзіне қойылатын сұрақ. Қосымша екпінсіз қойылған Who works here? — «Мұнда кім жұмыс істейді?» сұрағында who бастауыштың орнын алады, сондықтан does қолданылмайды. Who does she help? — «Ол кімге көмектеседі?» сөйлемімен салыстырыңыз: мұнда she әлі де бастауыш, ал сұрақ толықтауышқа қойылып тұр. Бұл айырма Cambridge ұсынған сұрау сөздері бар сұрақтар нұсқаулығында толығырақ түсіндіріледі.
Can, should және must: қабілет, кеңес және қажеттілік
Модаль етістіктер басқа етістікке қабілет, рұқсат, кеңес немесе қажеттілік сияқты мағыналар қосады. Жаңадан үйренуші үшін can, should және must — пайдалы бастау. Олардан кейін to бөлшегінсіз негізгі форма келеді, ал олардың өзіне үшінші жақтың -s жалғауы жалғанбайды: She can swim. — «Ол жүзе алады» дұрыс, She cans to swim. дұрыс емес.
Can қабілетті білдіруге немесе рұқсат сұрауға қолданылады: Can I sit here? — «Осында отырсам бола ма?» Should көбіне кеңес білдіреді: You should rest. — «Саған демалған жөн». Must қатаң талапты білдіре алады: You must show your ticket. — «Сіз билетіңізді көрсетуге міндеттісіз». Бұлар — олардың пайдалы негізгі мағыналары, барлық мүмкін қолданыстары емес.
Болымсыз формаларға мұқият болыңыз. You mustn't enter. — «Сізге кіруге болмайды» — кіруге тыйым салынғанын білдіреді. You don't have to enter. — «Сіздің кіруіңіз міндетті емес» — кірудің қажет емес екенін білдіреді, бірақ оған тыйым салмайды. Бұл мағыналарды бір-бірінің орнына қолдануға болмайды. Have to да қажеттілікті білдіреді, бірақ оның грамматикалық құрылымы Does she have to ...? — «Ол ... істеуге міндетті ме?» сияқты формалармен жасалады. Толығырақ Cambridge ұсынған must түсіндірмесінен оқи аласыз.
Предлогтар: уақытты, орынды және қозғалысты білдіру
Предлогтар зат есімді не есімдікті сөйлемнің қалған бөлігімен байланыстырады. Олар орынды, уақытты немесе бағытты көрсете алады. Қазақ тілінде осы қатынастар көбіне септік жалғаулары, көмекші есімдер және септеулік шылаулар арқылы беріледі. Бір предлогтың мағынасы барлық мәнмәтінде қазақ тіліндегі бір ғана сөзге не қосымшаға сәйкес келе бермейді. Сондықтан оны барлық жерде бір аудармамен беруге тырысқаннан гөрі, айналасындағы тіркеспен бірге үйренген пайдалы.
Орынды білдіргенде in көбіне бір аумақтың не кеңістіктің ішінде болуды, on бір беттің үстінде болуды, ал at белгілі бір нүктеде немесе белгілі әрекетпен байланысты орында болуды көрсетеді. in the box — «қораптың ішінде», on the desk — «жазу үстелінің үстінде» және at the bus stop — «автобус аялдамасында» тіркестерін салыстырыңыз. Бұлар — толық анықтамалар емес, бастапқы үлгілер. on the bus — «автобуста» сияқты қалыптасқан тіркестерді де үйрену керек.
Уақытты білдіргенде at сағатпен көрсетілген мезетпен, on күндермен және күнтізбелік даталармен, ал in айлармен, жылдармен және жыл мезгілдерімен қолданылады. Осы үлгілерден at seven — «сағат жетіде», on Monday — «дүйсенбіде» және in September — «қыркүйекте» тіркестері жасалады. next Monday — «келесі дүйсенбіде» және last year — «өткен жылы» сияқты тіркестерге бұл предлогтар әдетте қажет емес. Межелі орынға қарай қозғалысты білдіргенде жиі to қолданылады: мысалы, go to school — «мектепке бару». Бірақ күнделікті қолданыста go home — «үйге бару» деп, to қоспай айтады. Осындай тіркестерді кездестіргенде, оларды тұтас күйінде байқап, жазып жүріңіз.
Ойларды and, but және because арқылы байланыстыру
Қарапайым сөйлем құрай алатын болғаннан кейін, оны екінші оймен байланыстырыңыз. And — «және» — ақпарат қосады, but — «бірақ» — қарама-қарсылықты білдіреді, ал because — «өйткені, себебі» — себепті көрсетеді. Байланыстырушы сөз сөйлемді жай ғана ұзартып қоймай, айтқыңыз келген мағынаны білдіруі керек.
I want to practise, but I am tired. — «Менің жаттыққым келеді, бірақ шаршадым» сөйлемінде екінші бөлік біріншіге қарсы мәнде тұр. I am studying because I have a test tomorrow. — «Мен сабақ оқып отырмын, өйткені ертең бақылау жұмысым бар» сөйлемінде ол себепті түсіндіреді. Әр бөліктің ішкі құрылымы бәрібір дұрыс болуы керек. Сөйлемнің ұзаруы бастауыштың, етістіктің тиісті формасының немесе артикльдің қажеттігін жоймайды.
Осындай байланыстарды біртіндеп жасаңыз. Бірнеше бағыныңқы бөлігі бар ұзақ сөйлемдерге өтпес бұрын, өзара анық байланысқан екі ойдан бастау пайдалы. Жазғаныңызды тексергенде, әр бөліктің грамматикалық тұрғыдан дұрыстығын да, байланыстырушы сөздің өзіңіз көздеген қатынасты жеткізетінін де қараңыз.
Сондай-ақ оқыңыз: Ағылшын тіліндегі чанктар деген не: аудармасымен 50 пайдалы мысал
Ағылшын грамматикасын мағынасын түсініп қалай үйренуге болады?
Күнделікті өмірде қажет бір міндетті және соған керек грамматиканы таңдаңыз. Өзіңізді таныстыру үшін есімдіктерді, be етістігін және қарапайым зат есімді тіркестерді жаттықтырыңыз. Күніңізді сипаттау үшін жай осы шақпен жұмыс істеңіз. Жақындағы сапарыңыз туралы айту үшін жай өткен шақтан бастаңыз. Осылайша әр жаңа форманың мақсаты болады және сөйлем толық емес болып көрінсе, қандай ақпарат жетіспейтінін түсіну оңайырақ болады.
Ережені оқығаннан кейін өзіңізге қатысты шынайы не пайдалы бірнеше сөйлем жазыңыз. Бастауышты өзгертіңіз, болымсыз сөйлем жасаңыз және сұрақ қойыңыз; қай сөздердің өзгеруі қажет екенін тексеріңіз. Содан кейін екі форманың мағыналық айырмасын түсіндіріңіз: мысалы, әдеттегі әрекет пен қазір жүріп жатқан әрекетті салыстырыңыз. Айырмасын түсіндіре алмасаңыз, жалғауға ғана қарамай, жағдайдың өзіне қайта оралыңыз.
Қателеріңізді түріне қарай талдаңыз. Бастауыштың түсіп қалуы, етістік формасының қате болуы және артикльдің болмауы әртүрлі түсіндірмені қажет етеді. Қате тұрған сөзді ғана түзетіп, оның қызметін түсінбесеңіз, кейін басқа сөйлем құрау қиын болады. Сол құрылымға жаңа сөздермен қайта оралып, оны қысқа мәтіндер мен аудиожазбалардан іздеңіз.
Сөздік қор мен грамматика бірін-бірі толықтырады. Сөздердің мағынасын, жазылуын және дыбысталуын жаттықтыру үшін LuvStudy сөздік жаттығуларын пайдаланып, содан кейін таныс сөздермен өз сөйлемдеріңізді құрастыра аласыз. Сөздік жаттықтырғыш еркін жазылған сөйлемдердің грамматикасын автоматты түрде бағаламайды; оларды сенімді грамматикалық анықтамалықпен немесе нақты кері байланыс бере алатын адаммен тексеріңіз.
Негізгі ережелерді қаншалықты меңгергеніңізді тексеріңіз
Бұл тапсырмалар мақалада түсіндірілген ережелерді қайталауға арналған. Формасына да, мағынасына да сәйкес келетін жауапты таңдаңыз. Жаттығуды тек ұпай жинау деп қабылдамай, қай тақырыпқа қайта оралу керегін анықтай алуыңыз үшін жауаптарға түсіндірмелер берілген.
- Етістікті таңдаңыз: My sister ___ at home. (am / is / are) Мағынасы: «Менің әпкем үйде».
- Қайсысы екені нақтыланбаған бір сағат үшін артикльді таңдаңыз: We need ___ hour. (a / an) Мағынасы: «Бізге бір сағат қажет».
- Сұрақты түзетіңіз: Does he works here? Айтылмақ мағына: «Ол осында жұмыс істей ме?»
- Дәл қазір орындалып жатқан әрекетті сипаттаңыз: Please wait. I ___ a message. (write / am writing) Мағынасы: «Күте тұрыңызшы. Мен хабарлама жазып жатырмын».
- Болымсыз сөйлемді түзетіңіз: We didn't went out yesterday. Айтылмақ мағына: «Біз кеше сыртқа шыққан жоқпыз».
- Тыйымды емес, қажеттіліктің жоқтығын білдіріңіз: You ___ bring food; we have enough. (mustn't / don't have to) Мағынасы: «Тамақ әкелуіңіз міндетті емес; бізде жеткілікті».
- Мұнда қай адам жұмыс істейтінін сұраңыз: Who ___ here? (work / works) Мағынасы: «Мұнда кім жұмыс істейді?»
- Есімдікті таңдаңыз: Please send the address to ___. (I / me) Мағынасы: «Маған мекенжайды жіберіңізші».
Жауаптар мен түсіндірмелер
- My sister is at home. — «Менің әпкем үйде». Жекеше бастауышпен is қолданылады; етістік оны орналасқан жерімен байланыстырады.
- We need an hour. — «Бізге бір сағат қажет». hour сөзі дауысты дыбыстан басталады, өйткені оның басындағы h әрпі дыбысталмайды.
- Does he work here? — «Ол осында жұмыс істей ме?» Does үшінші жақтың белгісін өзі білдіріп тұр, сондықтан негізгі етістік негізгі формада қолданылады.
- Please wait. I am writing a message. — «Күте тұрыңызшы. Мен хабарлама жазып жатырмын». Созылыңқы осы шақ әрекетті дәл қазір жүріп жатқан үдеріс ретінде көрсетеді; am да, writing де қажет.
- We didn't go out yesterday. — «Біз кеше сыртқа шыққан жоқпыз». didn't сөзінен кейін негізгі go формасын қолданыңыз, өткен шақтағы went формасын қолданбаңыз.
- You don't have to bring food; we have enough. — «Тамақ әкелуіңіз міндетті емес; бізде жеткілікті». Тамақ әкелудің қажеті жоқ. Ал Mustn't тыйымды білдірер еді.
- Who works here? — «Мұнда кім жұмыс істейді?» Бұл қалыпты сұрақ бастауышқа қойылады, сондықтан does қосылмайды және етістік осы шақтағы жекеше формасын сақтайды.
- Please send the address to me. — «Маған мекенжайды жіберіңізші». to предлогынан кейін есімдік толықтауыштық формада қолданылады.
Сондай-ақ оқыңыз: Жаңадан үйренушілерге арналған ағылшынша оқу ережелері: дыбыстар, әріп тіркестері және мысалдар
Әрі қарай нені үйренуге болады?
Пайдалы негіз дегеніміз — түсінікті сөйлем құрай алу, оны сұраулы не болымсыз сөйлемге айналдыру және негізгі формалардың не үшін қолданылғанын түсіндіре алу. Барлық терминді бірден еске түсіру міндетті емес. Бірақ, мысалы, be арқылы берілген сипаттаманы кәдімгі етістікпен берілген әрекеттен, ал әдеттегі әрекетті жүріп жатқан әрекеттен ажырата білу қажет.
Осы негізден кейін бір-бір саланы кезекпен кеңейтіңіз: шақтарды тереңірек зерттеңіз, әртүрлі мәнмәтінде артикль таңдауды үйреніңіз, етістіктердің жиі кездесетін құрылымдарын меңгеріңіз және ұзағырақ, байланысқан сөйлеуді жаттықтырыңыз. Мағынасы бар сөйлемдермен қайта-қайта жұмыс істегенде, грамматиканы қолдану жеңілдейді. Бұл нұсқаулықты анықтамалық ретінде сақтап, келесі сұрағыңызға жауап беретін тиісті бөлімге қайта оралыңыз.
