Ағылшын әліпбиі алғашқы сабақтарда ғана емес, одан кейін де қажет болады. Телефон арқылы атыңызды айтқанда, электрондық пошта мекенжайын нақтылағанда, бейтаныс сөздің қалай жазылатынын сұрағанда немесе дауыстап оқылған кодты түсінуге тырысқанда әліпбиді қолданасыз. Мұндай жағдайда сөздің мағынасын білу жеткіліксіз: оның әрбір әрпін танып, дұрыс ретпен атай білу керек.
Әліпбиді үйрену дегеніміз — таныс ретті жатқа айтып шығу ғана емес. Әр әріптің жазылу пішінін атауымен байланыстырып, неліктен сол атау сөз ішінде естілетін дыбыспен сәйкес келе бермейтінін түсіну қажет. Бұл нұсқаулықта осы айырмашылықтар тиісті мысалдармен бірге түсіндіріледі. Сондай-ақ мұнда толық анықтамалық кесте беріліп, әріптерді күнделікті жағдайларда қалай қолдану керектігі көрсетіледі.
Ағылшын әліпбиінде неше әріп бар?
Қазіргі ағылшын әліпбиінде 26 әріп бар. Ол латын жазуын қолданады және A әрпінен басталып, Z әрпімен аяқталады. Әр әріптің бас және кіші түрі болады: A–a, B–b, C–c. Бұлар — бөлек әріптер емес, бір әріптің екі түрі. Сондықтан әліпбиде 52 әріп бар деп саналмайды.
Бас әріптерді үлкен әріптер деп те атайды. Олар сөйлемнің басында және жалқы есімдерде кездеседі, ал кәдімгі сөздердегі әріптердің көбі кіші әріппен жазылады. Екі түрін бірге үйреніңіз: тақырыптағы үлкен R әрпін тану басқа қаріппен жазылған кіші r әрпін бірден танитыныңызды білдірмейді.
Ағылшын тіліндегі мәтін солдан оңға қарай жазылып, оқылады. Әліпбидегі әріптердің реті сөздіктерде, көрсеткіштерде және әліпби бойынша сұрыпталған тізімдерде маңызды, бірақ ол сөздің қалай айтылатынын көрсетпейді. Әріптердің ретін де, әр әріптің өзін де жақсы меңгеруге ұмтылыңыз: сонда бір әріпті тану үшін әр жолы A әрпінен бастап қайталаудың қажеті болмайды.
Әріп, оның атауы және сөйлеу дыбысы — әртүрлі ұғымдар
Әріп — жазуда қолданылатын таңба. Оның атауы — сол әріпті жеке атағанда айтатын сөзіміз. Сөйлеу дыбысы — сөйлегенде айтатын және еститін дыбысымыз. Осы үш ұғымды ажырату жаңадан үйренушілер жиі жіберетін қатенің алдын алады: олар кейде сөзді оқу үшін ондағы әріптердің атауларын біріктіруге тырысады.
Мысалы, B әрпі /biː/ деп аталады. Бірақ book сөзінің басында ол /b/ дыбысын білдіреді, тұтас /biː/ буыны болып айтылмайды. A әрпінің атауы — /eɪ/, ал cat сөзінде ол /æ/ дыбысын білдіреді. C–A–T деп әріптеп айтсаңыз, тыңдаушыға сөздің қалай жазылатынын жеткізесіз; ал /kæt/ деп айтсаңыз, оның қалай дыбысталатынын көрсетесіз.
Жазу мен сөйлеу арасындағы байланыс әрдайым «бір әріп — бір дыбыс» қағидасына бағына бермейді. ship сөзіндегі sh деген екі әріп бірігіп, /ʃ/ дыбысын білдіреді. name сөзінің соңындағы e жеке дыбыс болып айтылмайды. Бұлар — біртіндеп меңгерілетін оқу мен жазу заңдылықтары. Әліпбиді үйренбес бұрын олардың бәрін білу міндетті емес, бірақ әріптердің атаулары кез келген сөзді қалай айту керектігін көрсетеді деп те ойламаңыз.
Сондай-ақ оқыңыз: Жаңадан үйренушілерге арналған ағылшынша оқу ережелері: дыбыстар, әріп тіркестері және мысалдар
Ағылшын әліпбиінің айтылуымен берілген толық кестесі
Төмендегі ортаңғы бағанда әр әріптің атауы фонетикалық транскрипциямен берілген. Мұнда әріптің сөздерде білдіруі мүмкін барлық дыбысы тізілмейді. Мысал ретінде алынған сөз әріпті сөз ішінде тануға көмектеседі; ол сол сөзде әріп өз атауындағыдай айтылады дегенді білдірмейді.
Кестеде британдық сөздіктерде жиі берілетін айтылу үлгілері, сондай-ақ O, R және Z әріптерінің кең тараған америкалық нұсқалары көрсетілген. Айтылу акцентке қарай өзгеретіндіктен, бұларды барлық ықтимал нұсқаның тізімі емес, үйренуге қолайлы негізгі үлгілер деп қабылдаңыз.
| Әріп | Әріп атауы (IPA) | Мысал сөз |
|---|---|---|
| A a | /eɪ/ | apple |
| B b | /biː/ | book |
| C c | /siː/ | cat |
| D d | /diː/ | dog |
| E e | /iː/ | egg |
| F f | /ef/ | fish |
| G g | /dʒiː/ | green |
| H h | /eɪtʃ/ | house |
| I i | /aɪ/ | island |
| J j | /dʒeɪ/ | juice |
| K k | /keɪ/ | key |
| L l | /el/ | lamp |
| M m | /em/ | milk |
| N n | /en/ | name |
| O o | Брит. /əʊ/; АҚШ /oʊ/ | orange |
| P p | /piː/ | pen |
| Q q | /kjuː/ | question |
| R r | Брит. /ɑː/; АҚШ /ɑːr/ | red |
| S s | /es/ | sun |
| T t | /tiː/ | time |
| U u | /juː/ | umbrella |
| V v | /viː/ | visit |
| W w | /ˈdʌb.əl.juː/ | water |
| X x | /eks/ | X-ray |
| Y y | /waɪ/ | yes |
| Z z | Брит. /zed/; АҚШ /ziː/ | zoo |
Кестені екі бағытта қолданыңыз. Әріпке қарап, оның атауын айтыңыз; содан кейін жазбадан әріп атауын тыңдап, оған сәйкес жазылған әріпті табыңыз. Бұл тапсырмалар дағдының әртүрлі қырын тексереді. Баспа кесте айтылудың барлық ерекшелігін жеткізе алмайды, сондықтан өз айтқаныңызды сенімді дыбыстық үлгімен салыстырыңыз. Мысалы, Кембридж сөздігіндегі британдық және америкалық дыбыстық жазбаларды қолдануға болады.
Айтылуды көрсететін таңбаларды қалай түсінуге болады?
Фонетикалық транскрипция сөздің әдеттегі жазылуын емес, айтылуын көрсетеді. Қиғаш сызықтардың арасындағы таңбалар, мысалы /biː/, әріп атауының қалай айтылатынын білдіреді. Кестені қолдану үшін алдымен бүкіл Халықаралық фонетикалық әліпбиді, яғни IPA жүйесін жаттап алу міндетті емес. Әріп атауларында қайталанатын бірнеше таңбадан бастап, оларды дыбыстық жазбалармен байланыстырыңыз.
/iː/ таңбасы B, C, D және тағы бірнеше әріптің атауында кездеседі. Осы транскрипция жүйесінде ː белгісі дыбыстың созылыңқылығын көрсетеді. /eɪ/ дыбысын айтқанда дауысты бір буынның ішінде бір қалыптан екіншісіне ауысады; бұл бөлек айтылатын екі дауысты буын емес. ˈ белгісі W атауының бірінші буынының алдына қойылып, негізгі екпіннің орнын көрсетеді.
Айтылуды қазақ әріптерімен шамалап жазу бастапқыда есте сақтауға көмектесуі мүмкін, бірақ мұндай жазба дәл фонетикалық транскрипция болмайды. Қазақ тілінде ағылшын тіліндегі кейбір дыбыстардың дәл баламасы жоқ, ал таныс жазуға сүйеніп оқу басқа айтылымға жетелеуі мүмкін. Мұндай еске салатын жазбаларды қолдансаңыз да, оларды дыбыстық жазбамен бірге пайдаланыңыз, тыңдаудың орнына қоймаңыз. IPA таңбаларының өз мәні бар екенін де есте сақтаңыз: I әрпі /aɪ/ деп аталады, ал IPA жүйесіндегі /i/ таңбасы сол әріптің атауын емес, дауысты дыбысты білдіреді.
Дауысты әріптер, дауыссыз әріптер және Y әрпінің ерекше қызметі
Дәстүрлі жіктеу бойынша бес дауысты әріп бар: A, E, I, O, U. Қалған 21 әріп әдетте дауыссыз әріптерге жатқызылады, бірақ бұл жіктеу әріптердің сөз ішіндегі қызметін толық сипаттамайды. Әсіресе Y әрпі дауыссыз дыбысты да, дауысты дыбысты да білдіре алады.
yes сөзінің басындағы y әрпі /j/ дауыссыз дыбысын білдіреді. my сөзінде ол /aɪ/ дауысты дыбысын білдірсе, happy сөзінің соңында үйренушілерге арналған сөздіктерде көбіне /i/ деп таңбаланатын дауысты дыбысты білдіреді. Әріптің өз атауы /waɪ/ болып қала береді. Оның қызметі сөзге қарай өзгереді, бұдан әліпбиге жаңа әріп қосылмайды.
«Дауысты» және «дауыссыз» атаулары сөйлеу дыбыстарының топтарына да қатысты қолданылады. Дауысты дыбыстарды айтқанда ауа, әдетте, дауыссыздарға тән кедергіге ұшырамайды; ал дауыссыздарды айтқанда сөйлеу мүшелерінің бір тұсында ауа жолы тарылады немесе жабылады. Ағылшын тіліндегі дауысты дыбыстардың саны дауысты әріптерден көп. Әзірге ең маңыздысы — әріптерді санау мен дыбыстарды санау екі түрлі міндет екенін түсіну.
Британдық және америкалық ағылшын тілінде әліпби әртүрлі ме?
Жоқ, екеуінде де бірдей ретпен орналасқан 26 әріп қолданылады. Әріп атауындағы айырмашылық әліпбиді де, әріптеп айтылып жатқан сөздің жазылуын да өзгертпейді. Күнделікті өмірдегі ең айқын мысал — Z: британдық ағылшын тілінде оны көбіне zed /zed/, ал америкалық ағылшын тілінде zee /ziː/ деп атайды. Екеуі де әліпбидің бір ғана соңғы әрпінің атауы. Дыбыстық жазбаларды Кембридж сөздігінің Z әрпіне арналған бетінен салыстыра аласыз.
Кестеде O және R әріптерінің айтылуындағы айырмашылықтар да көрсетілген. Әріп атауларын айтуды үйренгенде бір үлгіге сүйеніп, тыңдау кезінде басқа кең тараған нұсқалармен де танысқан дұрыс. Аймақтық нұсқалар да кездесуі мүмкін, мысалы haitch деп H әрпін атайды; кестеде кеңінен үйретілетін aitch /eɪtʃ/ нұсқасы берілген. Бейтаныс нұсқа естісеңіз, сөйлеуші басқа әріпті атады деп ойламай, не айтқанын нақтылап алыңыз.
Ағылшын тіліндегі қай әріптерді шатастыру оңай?
Кейбір атаулар бір ғана дыбыспен ерекшеленеді. Мысалы, B /biː/ және P /piː/ атауларындағы дауысты бірдей, сондықтан айырмашылық атаудың басында естіледі. Басқа жұптар бірдей дыбыстан басталып, дауыстылары арқылы ажыратылады: G /dʒiː/ және J /dʒeɪ/. Қиын жұпты алдымен бірге жаттықтырыңыз, содан кейін басқа әріптермен араластырыңыз. Сонда келесі жауапты болжауға емес, шынымен естігеніңізді тануға үйренесіз.
E /iː/ және I /aɪ/ атауларына ерекше көңіл бөліңіз, әсіресе латын әріптерін қолданатын басқа тілді білсеңіз. Таныс пішіндегі әріп ағылшынша басқаша аталуы мүмкін. Қазақтың кирилл жазуындағы әріпке сырттай ұқсастық та оның ағылшын тіліндегі атауын анықтамайды. Сол сияқты V /viː/ және W /ˈdʌb.əl.juː/ — атаулары мүлде бөлек екі әріп; W әрпі double-u деп аталады.
Сыртқы ұқсастықтан шатастыру — бөлек мәселе. Кіші b мен d, сондай-ақ p мен q әріптерін бастапқыда ажырату қиын болуы мүмкін. Кейбір қаріптерде бас I әрпі, кіші l әрпі және 1 цифры да ұқсас көрінеді. Оларды анық басылған мәтінде салыстырып, әрқайсысын жеке жазып жаттығыңыз. Кодтағы бір таңба түсініксіз болса, оның бас әріп, кіші әріп немесе цифр екенін сұрап нақтылаңыз.
Бас әріптер қашан қолданылады?
Бас әріпті дұрыс қолдану — әліпбиді пайдалануды үйренудің бір бөлігі, ол айтылымды өзгертпейді. A және a бірдей аталады, бірақ жазуда олардың қайсысын таңдайтыныңыз маңызды болуы мүмкін. Сөйлемді бас әріптен бастаңыз, сондай-ақ адам аттарын, елдердің, тілдердің, апта күндері мен айлардың атауларын бас әріппен жазыңыз.
I есімдігі ағылшын жазу нормасы бойынша сөйлемнің ортасында тұрса да, әрқашан бас әріппен жазылады. I study English on Monday. сөйлемінде бас әріптердің қолданылуының үш бөлек себебі бар: I — есімдік, English — тілдің атауы, ал Monday — апта күні. Бұл ережелер қазақ тіліндегіден өзгеше: қазақша «мен» есімдігі, тілдердің, апта күндері мен айлардың атаулары сөйлем басында тұрмаса, әдетте кіші әріппен жазылады.
Жалпы есімдер маңызды нәрсені атағаны үшін ғана бас әріппен жазылмайды. I have a book. сөйлеміндегі book сөзі кіші әріппен жазылады. Алдымен күнделікті қолданылатын ережелерді меңгеріңіз; тақырыптарда, логотиптерде және кейбір қысқарған сөздерде бас әріптердің ерекше қолданылуын олармен кездескен кезде үйренуге болады.
Сондай-ақ оқыңыз: Бастаушыларға арналған ағылшын грамматикасы: негізгі ережелер мен мысалдар
Өз атыңызды және басқа мәліметтерді қалай әріптеп айтуға болады?
Сөзді әріптеп айту дегеніміз — ондағы әріптерді жеке-жеке, ретімен атау. Бұл тұтас сөзді қаттырақ немесе баяуырақ қайталаумен бірдей емес. Егер біреу Could you spell that, please? деп сұраса, ол сөздің жазылуын нақтылағысы келеді. Жауап бергенде әріптердің атауларын айтып, арасына қысқа кідіріс қалдырыңыз.
Lisa есімін L–I–S–A деп әріптеңіз: /el/ – /aɪ/ – /es/ – /eɪ/. Осылайша тыңдаушыға есімнің қалай айтылатынын емес, қай әріптерді жазу керектігін жеткізесіз. Бір әріп естілмей қалса, Could you repeat that letter? деп оны қайталауды сұрауға болады. Тыңдаушы дұрыстығын тексеру үшін естіген әріптерді сол ретімен қайталап айта алады.
Электрондық пошта мекенжайларында тыныс белгілері де маңызды. @ таңбасы at деп, ал мекенжайдағы нүкте dot деп оқылады. Бұл таңбалар әліпбидің қосымша әріптері емес. Мекенжайда дефис немесе астыңғы сызық болса, оларды да нақты атау керек. Жұрт алдында жаттығу жасағанда жеке мәліметтеріңізді айтпай, ойдан шығарылған мекенжайды әріптеп жаттығыңыз. Тыңдау дағдысын нұсқаулықпен бірге дамыту үшін Британ кеңесінің есімдерді әріптеп айтуға арналған тапсырмасын қолдануға болады.
Әліпбиді іс жүзінде қолдана алатындай қалай үйренуге болады?
Мұқият жаттыға алатын шағын әріптер тобынан бастаңыз. Әр әріптің бас және кіші түріне қарап, атауын тыңдаңыз да, өзіңіз айтып көріңіз. Содан кейін айтылу бағанын жауып, әріпті атауға тырысыңыз. Есіңізге түспесе, тексеріп, кейін қайта көріңіз. Мақсат — транскрипцияны қайта-қайта оқу емес, әріптің пішіні мен атауы арасында байланыс қалыптастыру.
Бір топтағы әріптер таныс болғанда, олардың ретін өзгертіңіз. Әліпби әні немесе жатталған рет келесі әріпті еске түсіруге көмектесуі мүмкін, бірақ шын өмірдегі есімдер мен мекенжайлар әліпби ретімен құрылмайды. Біреуден бірнеше әріпті айтып беруді өтініңіз немесе арасына кідіріс қойылған дыбыстық жазбаны қолданыңыз. Естігеніңізді жазып, жауаппен салыстырыңыз. Әр жолы бүкіл әліпбиді басынан қайталай бермей, нақты қай жұпты шатастырғаныңызға назар аударыңыз.
Одан кейін қысқа сөздер мен есімдерді екі бөлек тапсырмада қолданыңыз. Алдымен жазбадан кейін тұтас сөзді қайталап айтыңыз, содан соң әріптердің атауларын пайдаланып, оны әріптеңіз. Осы тапсырмаларды ажырату айтылым мен жазылымның байланысын түсінуді жеңілдетеді. Әліпбиді жаттықтырумен қатар бірнеше жаңа сөзді де үйрене беріңіз: сөздік қорды дамытуды әрбір әріпті қиналмай атай алатын кезге дейін кейінге қалдырудың қажеті жоқ.
Кейінгі сабақтарда қиын әріптерге қайта оралыңыз. Оларды аралас ретпен тани аласыз ба, бас және кіші түрлерін сәйкестендіре аласыз ба, естіген әріптеріңізді жаза аласыз ба, таныс есімді кестеге қарамай әріптей аласыз ба — осыны тексеріңіз. Мұның бәрін жылдам орындау міндетті емес. Әліпбиді тез айтып шыққаннан гөрі, ойыңызды анық әрі дұрыс жеткізу маңызды.
Сондай-ақ оқыңыз: Айтылым және тыңдап түсіну: аудио, фонетикалық транскрипция және бес минуттық жаттығу
Түсінгеніңізді тексеріңіз
Бұл қысқа тапсырмалар жоғарыда түсіндірілген айырмашылықтарды қаншалықты түсінгеніңізді тексереді. Түсіндірмелерді ашпас бұрын өзіңіз жауап беріп көріңіз. Қате жіберсеңіз, тиісті бөлімге оралып, қиындық әріптің пішініне, атауына әлде сөздегі дыбысқа байланысты болғанын анықтаңыз.
- Қазіргі ағылшын әліпбиінде неше әріп бар? Бас және кіші әріптер бөлек санала ма?
- Қай әріп /aɪ/ деп аталады: E ме, әлде I ма?
- G және J әріптерінің атаулары қалай ерекшеленеді?
- pen сөзін әріптердің атауларын қолданып, дауыстап әріптеңіз. Бұл тұтас сөзді айтумен бірдей ме?
- Неліктен ship сөзінде төрт әріп бар, бірақ қалыпты айтылымында үш дыбыс естіледі?
- y әрпі yes және my сөздерінде дауысты дыбысты ма, әлде дауыссыз дыбысты ма білдіреді?
- Бас әріптердің қолданылуын түзетіңіз: i study english on monday.
Жауаптар мен түсіндірмелер
- Әліпбиде 26 әріп бар. Бас және кіші әріптер — сол бір әріптердің түрлері, сондықтан олар бөлек саналмайды.
- I әрпі /aɪ/ деп, ал E әрпі /iː/ деп аталады. Әртүрлі жазу жүйелеріндегі ұқсас таңбалардың атаулары бірдей болуы міндетті емес.
- G әрпі /dʒiː/ деп, ал J әрпі /dʒeɪ/ деп аталады. Екеуі бірдей дыбыстан басталады, бірақ дауысты дыбыстары өзгеше.
- P–E–N: /piː/ – /iː/ – /en/. Тұтас сөз /pen/ деп айтылады. Әріптерді атау сөздің тұтас айтылымын емес, жазылуын көрсетеді.
- sh тіркесі бір ғана /ʃ/ дыбысын білдіреді. Қалған екі дыбыс — /ɪ/ және /p/.
- yes сөзінде ол /j/ дауыссыз дыбысын, ал my сөзінде /aɪ/ дауысты дыбысын білдіреді. Екі жағдайда да әріптің атауы — /waɪ/.
- I study English on Monday. Бұл сөйлемдегі есімдік, тілдің атауы және апта күнінің атауы бас әріппен жазылады.
Әліпбиден кейін нені үйрену керек?
Әріптерді танып, атай алатын болғанда, жиі кездесетін оқу заңдылықтарына, пайдалы сөздер мен қысқа сөйлемдерге көшіңіз. Сөздің мағынасын үйреніп, оны тұтас тыңдаңыз және жазылуы мен естілуі қалай байланысатынына назар аударыңыз. Әліпби сөздің жазбаша түрін сипаттауға көмектеседі, ал оқу жаттығулары әріптердің бірге қалай қолданылатынын үйретеді.
LuvStudy сөздік қорды дамыту жаттығулары арқылы ағылшын сөздерін мағыналарымен байланыстырып, сөздердің дыбыстық жазбаларын тыңдап, оқу тапсырмаларында дұрыс жазуға жаттыға аласыз. Бұлар — сөздік қорды дамытуға арналған жаттығулар; жеке әліпби курсы немесе ауызша айтылымыңызды автоматты түрде бағалайтын құрал емес. Әліпби кестесін анықтамалық ретінде сақтап, әріптің атауын тексеру қажет болған сайын оған оралыңыз.
